Artykuł systematyzuje wymogi formalno-prawne stawiane właścicielom i zarządcom budynków zabytkowych podlegających szczególnej ochronie, przystępującym do prac konserwacyjno-rewitalizacyjnych obiektu.
W terminologii dotyczącej konserwatorskiej ochrony obiektów zabytkowych rozróżnia się dwa ich rodzaje: budynki wpisane do rejestru zabytków oraz budynki, których konserwacja nie wymaga urzędowych pozwoleń.
Najbardziej cenne dla kultury obiekty wpisywane są do rejestru zabytków i chronione przez wojewódzkie urzędy ochrony zabytków (WUOZ). Urzędy te prowadzą także wykazy obiektów zabytkowych niższej „rangi", które są wprawdzie chronione, ale prace konserwatorskie nie wymagają zezwoleń WUOZ, jak to ma miejsce w stosunku do zabytków objętych urzędowym rejestrem. Nadzór konserwatorski nad zabytkami niższej rangi i ich ochrona ograniczają się do wymogu uzyskania stosownych uzgodnień organów wydających pozwolenia na budowę w ramach przepisów prawa budowlanego.
Zakres pojęciowy rewitalizacji organizmu miejskiego jest bardzo szeroki. Prace rewitalizacyjne prowadzone są w obrębie istniejących przestrzeni zurbanizowanych, co w istotny sposób odróżnia je od pojęć definiujących działania skierowane na planowanie i realizowanie nowych zespołów zabudowy na dotychczas niezabudowanych terenach.
Działania rewitalizacyjne obejmują miejskie obszary kryzysowe i zdegradowane, zaliczyć do nich należy odbudowę lub przebudowę w przeszłości żywych obszarów miejskich, mocno zdekapitalizowanych lub nawet zniszczonych w wyniku działań wojennych, lub też powojennych dewastacji i rozbiórek. Do działań w ramach rewitalizacji należy zaliczyć również restrukturyzację terenów poprzemysłowych i powojskowych.1
Rewitalizacja obiektów wpisanych do rejestru sprawia ich właścicielom - względnie zarządcom - wiele kłopotów. Wymagania konserwatora bywają często bardzo rygorystyczne i co bardzo istotne, kosztowne. Prace konserwacyjne muszą być starannie dokumentowane i nierzadko poprzedzone badaniami specjalistów z różnych dziedzin: archeologów, historyków, kulturoznawców, architektów i innych.
Spodziewane trudności towarzyszące pracom konserwacyjnym powodują, że potencjalni inwestorzy unikają rewitalizowania obiektów, które pozostawione działaniu klimatu i czasu niszczeją, nieuchronnie uszczuplając zasób wartościowych historycznie i artystycznie nieruchomości.
Niezależnie od obiektywnych trudności podejmowania prac rekonstrukcyjnych i konserwatorskich ich unikanie spowodowane jest często, czego dowodzą liczne opinie, niedostatkiem wiedzy o procedurach, jakie towarzyszą procesom rewitalizacyjnym. Zjawisku temu spróbujemy się przeciwstawić, prezentując w niniejszym artykule najważniejsze informacje, które być może pomogą przybliżyć tę problematykę właścicielom obiektów zabytkowych.
Zgodnie z prawem
Nadzór nad pracami konserwacyjnymi obiektów zabytkowych sprawują urzędy ochrony zabytków kilku szczebli administracyjnych.
Przepisy prawne dotyczące ochrony zabytków zgromadzone są w dwóch podstawowych dokumentach:
- ustawie z 23 lipca 2003 r. (DzU nr 162, poz. 1568),
- rozporządzeniu ministra kultury z 29 czerwca 2004 r. (DzU nr 150, poz. 1579).
Za obiekt zabytkowy podlegający ścisłej ochronie konserwatorskiej uznaje się obiekt (nieruchomy lub ruchomy) wpisany do rejestru konserwatora na wniosek urzędu lub właściciela (zarządcy). Fakt wpisu obiektu do rejestru ujawnia się w księdze wieczystej obiektu, a w dalszej kolejności w planie zagospodarowania przestrzennego gminy (jeśli gmina plan taki posiada).
Ponadto wojewódzki konserwator ochrony zabytków prowadzi ewidencję zabytków na swoim terenie w postaci kart ewidencyjnych i analogicznie obowiązek taki spoczywa na władzach samorządowych (prezydent, burmistrz, wójt).
Niezbędne wnioski i zezwolenia
Podjęcie prac rewitalizacyjnych należy uzgodnić z wojewódzkim konserwatorem ochrony zabytków, informując o przewidywanym zakresie prac, sposobie przeprowadzenia konserwacji, proponowanej technologii, materiałach itp. Wojewódzki konserwator zobowiązany jest udostępnić inwestorowi posiadaną dokumentację obiektu.
Dokumentem, jaki musi złożyć inwestor w Urzędzie Wojewódzkiego Konserwatora jest wniosek o wydanie „zaleceń konserwatorskich", określających sposób korzystania z zabytku, jego zabezpieczenia, sposób wykonania planowanych prac konserwatorskich oraz (co ważne) zakres dopuszczalnych zmian, które mogą być wprowadzone w zabytku w toku konserwacji. Wniosek, obok danych adresowych, powinien zawierać zwięzły opis planowanego zamierzenia inwestycyjnego.
Prowadzenie rewitalizacji (konserwacji), a także zmian przeznaczenia obiektu wymaga zezwolenia wojewódzkiego konserwatora ochrony zabytków, który może nakazać inwestorowi przeprowadzenie na koszt wnioskodawcy określonych badań poprzedzających prace konserwatorskie.
Wydanie zezwolenia na prowadzenie prac, ewentualnie także badań, następuje na podstawie pisemnego sformalizowanego wniosku inwestora, w którym poza danymi adresowymi właściciela obiektu należy opisać planowany zakres prac i termin wykonania, uzasadnienie zamierzenia i dane wykonawców posiadających stosowne kwalifikacje i doświadczenie. Należy także dołączyć do wniosku projekt przedsięwzięcia, wypis z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego (jeśli jest) i potwierdzenie prawa do władania nieruchomością.
Zezwolenie na prowadzenie prac konserwatorskich nie zwalnia inwestora z posiadania pozwolenia na budowę (prawo budowlane).
Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków sprawuje konserwatorski nadzór nad pracami, przestrzegając uprzednio wydanych „zaleceń". W oparciu o protokół sporządzony w trakcie prac konserwatorskich WUOZ wyda dokument potwierdzający prawidłowość przeprowadzonych prac, ewentualnie zalecenia pokontrolne aż do zatrzymania prac konserwatorskich.
Właściciel (inwestor) finansuje prowadzenie prac rewitalizacyjnych, ale może ubiegać się o dofinansowanie w postaci dotacji celowej z budżetu państwa. W cytowanej na wstępie ustawie (art. 73) podany jest wykaz 17 tytułów (prac), których realizacja upoważnia inwestora do korzystania z dofinansowania. Art. 80.2 ustawy określa tryb postępowania w tej sprawie. Nie podlegają dofinansowaniu prace konserwatorskie w obiektach niższej rangi, niefigurujących w rejestrze zabytków.
Rozwinięciem, a zarazem uszczegółowieniem ustawy z 2003 r. jest wspomniane na wstępie rozporządzenie ministra kultury z 2004 r. Wśród ważniejszych postanowień tego rozporządzenia należy wymienić: tryb i sposób wydawania zezwoleń na prowadzenie prac konserwatorskich (w tym budowlanych), wykaz dokumentów potwierdzających kwalifikacje wymagane od osób prowadzących prace konserwatorskie, wykaz dokumentów dotyczących poprzednio prowadzonych prac konserwatorskich (jeśli miały one miejsce) itp. Rozporządzenie określa także, co powinno zawierać zezwolenie na prowadzenie prac konserwatorskich.
Przedstawione wyżej informacje nie wyczerpują wszystkich bardzo licznych przepisów objętych ustawą o ochronie zabytków. Pominąłem nietypowe dla zarządców nieruchomości artykuły dotyczące prac archeologicznych, jak również przepisy o ochronie zabytków ruchomych (dzieł sztuki, kolekcji), rewindykacji obiektów utraconych w czasie II wojny światowej. Pominąłem także artykuły o odpowiedzialności karnej za wykonanie prac niezgodnie z dokumentacją i zaleceniami konserwatorskimi, jak również o obowiązku (także finansowym) naprawienia szkód wyrządzonych w toku prac rewitalizacyjnych.
Wszystkich zainteresowanych powyższą tematyką odsyłam do ustawy i rozporządzenia.
Każdy zabytek jest inny
Z rozmów, jakie przeprowadziłem w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków wynika ważna konstatacja, której przestrzeganie warunkuje bezkolizyjną rewitalizację obiektów zabytkowych. Nie ma dwóch jednakowych obiektów. Każdy ma swoją specyfikę, która wymusza indywidualne podejście do prac konserwatorskich. Dlatego zaleca się inwestorom pozostawanie w ścisłym kontakcie ze specjalistami w dziedzinie prac konserwatorskich różnych branż, tym bardziej że są to prace trudne, niejednokrotnie na granicy sztuki.
I jeszcze jedno. Dokonując rewitalizacji obiektu zabytkowego, nie można zapominać o jego otoczeniu. Jeśli nie będzie odpowiednio zadbane, nawet najlepiej przeprowadzone prace konserwatorskie nie zapewnią oczekiwanego efektu.
Jak na wstępie wspomniałem, prace konserwatorskie i rewitalizacyjne są trudne i wymagające, ale współpraca o Urzędem Ochrony Zabytków nie musi być kolizyjna, a opisane procedury nie są nadmiernie skomplikowane.
Można oczekiwać, że informacje o postępowaniu przy pracach konserwatorskich obiektów zabytkowych zachęcą potencjalnych inwestorów do podejmowania inicjatyw rewitalizacyjnych.
1 www.rewitalizacja.kraków.pl
2
