Księgi wieczyste elementem ochrony mienia publicznego

Gospodarowanie każdym majątkiem, w tym nieruchomościami, wiąże się z odpowiedzialnością. Odpowiedzialność ta wynika z samego zarządzania mieniem, czyli z odpowiedzialności ekonomicznej, ale także, w niektórych przypadkach, wynika ona z przepisów określających niezbędne elementy związane z prawidłowym gospodarowaniem. Przepisy takie mają na celu zagwarantowanie należytej ochrony majątkowi publicznemu.

Zgodnie z prawem

W odniesieniu do nieruchomości publicznych za takie przepisy należy uznać przede wszystkim art. 12 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (DzU z 2010 r. nr 102, poz. 651 z późn. zm.), który stanowi, iż organy działające za Skarb Państwa i jednostkę samorządu terytorialnego, są zobowiązane do gospodarowania nieruchomościami w sposób zgodny z zasadami prawidłowej gospodarki; po drugie art. 50 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (DzU z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późn. zm.), stanowiący, że obowiązkiem osób uczestniczących w zarządzaniu mieniem komunalnym jest zachowanie szczególnej staranności przy wykonywaniu zarządu zgodnie z przeznaczeniem tego mienia i jego ochrona.

Ujawnianie w księgach wieczystych własności nieruchomości Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego należy uznać za jedno z działań, które spełnia dyspozycje ww. przepisów.

Kolejnym przepisem wskazującym na potrzebę ujawnienia własności nieruchomości w księgach wieczystych jest art. 35 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (DzU z 2001 r. nr 124, poz. 1361 z późn. zm.).

Artykuł ten stanowi w ust. 1, iż właściciel nieruchomości jest obowiązany do niezwłocznego złożenia wniosku o ujawnienie swego prawa w księdze wieczystej. Zauważyć w tym miejscu należy, że konieczność ujawnienia przez właściciela swojego prawa w księdze wieczystej istniała od początku wejścia w życie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, pomimo że przepis ten poddany był kilku zmianom.

Na konieczność ujawnienia własności nieruchomości w księgach wieczystych wskazuje ponadto art. 36 ust. 1 ww. ustawy, stosownie do którego, sądy, organy administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego oraz notariusze sporządzający akty poświadczenia dziedziczenia zawiadamiają sąd właściwy do prowadzenia księgi wieczystej o każdej zmianie właściciela nieruchomości, dla której założona jest księga wieczysta.

Aktem normatywnym, który nakazuje wprost ujawnienie prawa własności nieruchomości publicznych w księgach wieczystych jest ustawa z 7 września 2007 r. o ujawnieniu w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego (DzU z 2007 r. nr 191, poz. 1365 z późn. zm.).

Przepisów ustawy nie stosuje się notabene do nieruchomości objętych przepisami dekretu z 26 października 1945 r. o własności gruntów na obszarze m.st. Warszawy (DzU nr 50, poz. 279).

Podkreślić należy, iż ustawa ta potwierdza jedynie konieczność wykonania obowiązków już ciążących na podstawie innych ustaw oraz kreuje mechanizm ich egzekwowania, co zresztą zostało zaznaczone w ocenie skutków regulacji ustawy, a także zostało wykazane powyżej.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy właściwi starostowie, w terminie 18 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, mieli sporządzić i przekazać właściwym wojewodom, marszałkom województw, wójtom, burmistrzom i prezydentom miast, wykaz nieruchomości, które na mocy odrębnych przepisów przeszły na własność Skarbu Państwa i stanowią jego własność albo własność jednostek samorządu terytorialnego, a także niestanowiących własności Skarbu Państwa albo własności jednostek samorządu terytorialnego i niepozostających w posiadaniu ich właścicieli nieruchomości zabudowanych, w których lokale zajmowane są przez osoby objęte przepisami ustawy z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (DzU z 2005 r. nr 31, poz. 266, z późn. zm.).

Właściwi wojewodowie, w terminie miesiąca od upływu terminu określonego w ust. 1, mieli sporządzić i przekazać ministrowi właściwemu do spraw administracji publicznej zestawienie zbiorcze nieruchomości, o których mowa w ust. 1, z obszaru ich właściwości.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji został z kolei zobowiązany do sporządzenia, w określonym ustawowo terminie, zestawień zbiorczych nieruchomości dla obszaru całego kraju. Rzeczone wykazy oraz zestawienia zbiorcze powinny obejmować oznaczenie nieruchomości według danych katastru nieruchomości, informację o prowadzonej dla nieruchomości księdze wieczystej lub zbiorze dokumentów, o stanie danych należących do działu pierwszego i drugiego księgi wieczystej oraz inne informacje, niezbędne do ustalenia stanu prawnego nieruchomości.

Według art. 2 ustawy o ujawnieniu w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego w terminie 24. miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, starostowie, inne organy reprezentujące Skarb Państwa w sprawach gospodarowania nieruchomościami, oraz odpowiednie organy jednostek samorządu terytorialnego, zobowiązane zostały do złożenia we właściwych sądach rejonowych wniosków o ujawnienie w księgach wieczystych prawa własności nieruchomości publicznych wraz z dokumentami stanowiącymi podstawę tego wpisu. Jak pokazało życie, a w szczególności kontrole Najwyższej Izby Kontroli, nie dochowano ww. terminów tak, aby w wyznaczonym ustawowo czasie można było stworzyć w skali całego kraju odpowiednie zestawienia oraz złożyć stosowne wnioski do sądów wieczystoksięgowych. Terminów tych nie dochowano, mimo że osoby zobowiązane do ujawniania własności nieruchomości publicznych w księgach wieczystych podlegają karze pieniężnej.

Mając na uwadze powyższe, za uprawnione można uznać stwierdzenie, iż nie udało się w pełni osiągnąć celu wyrażonego w uzasadnieniu projektu przedmiotowej ustawy, tj. nie udało się doprowadzić do niezwłocznego podjęcia wszelkich działań, zmierzających do ujawnienia w systemie ksiąg wieczystych rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości w całym kraju, a przy sposobności na terenach Ziem Odzyskanych (por. uzasadnienie projektu ustawy).

Czytaj dalej: Skutki ujawnienia własności nieruchomości