Nowa ustawa o obywatelstwie polskim

Tak znaczne odroczenie w czasie publikacji tego aktu prawnego, który niemalże trzy lata wcześniej został uchwalony przez posłów zasiadających w ławach Sejmu minionej kadencji, było spowodowane oczekiwaniem na werdykt Trybunału Konstytucyjnego [TK], do którego zwrócił się były prezydent RP Lech Kaczyński z zapytaniem o zbadanie zgodności z Konstytucją RP artykułu 30 uchwalonej ustawy w zakresie, w jakim rozszerza zakres przesłanek uznania za obywatela polskiego, z art. 137 konstytucji.

W dużym skrócie sprawa dotyczyła wątpliwości w przepisach ustawy w kwestiach zachowania konstytucyjnej zasady nadawania obywatelstwa polskiego przez Prezydenta, traktowanej dotąd jako tradycyjne uprawnienie głowy państwa, z wprowadzonym przez ustawę rozwiązaniem dopuszczającym możliwości uzyskania obywatelstwa także na podstawie decyzji administracyjnej podejmowanej przez wojewodę na wniosek cudzoziemca.

Wyrok w tej budzącej kontrowersje sprawie zapadł w dniu 18 stycznia 2012 r. TK stwierdził, że między tymi dwoma przepisami nie zachodzi sprzeczność i tym samym orzekł, że art. 30 jest zgodny z art. 137 konstytucji (MP z dnia 31 stycznia 2012 r., poz. 39). Po tym rozstrzygnięciu obecny prezydent RP Bronisław Komorowski nie wniósł do ustawy własnych zastrzeżeń, akt prawny podpisał w dniu 31 stycznia 2012 r.  i tym samym umożliwił jego publikację w Dzienniku Ustaw.

Nowy akt prawny z dniem 14 sierpnia 2012 r. znosi przepisy obowiązującej jeszcze ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (DzU nr 10/1962 poz. 49 z późn. zm.), a na jej miejsce wprowadza nowe zapisy, w tym nieistniejące dotąd regulacje administracyjne określające zasady, warunki oraz tryb nabywania i utraty obywatelstwa polskiego, potwierdzania jego posiadania lub utraty, a także właściwość organów w tych sprawach. Część jej zapisów będzie już obowiązywać począwszy od dnia 15 maja 2012 r. (przepisy dotyczące przywracania obywatelstwa polskiego oraz art. 65 stwierdzający nieważność podjętych w latach 1946-1949 uchwał Rady Ministrów w kwestiach pozbawienia obywatelstwa polskiego gen. Władysława Andersa, generałów i oficerów wstępujących do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia oraz Stanisława Mikołajczyka, Stanisława Bańczyka, Tomasza Kołakowskiego i Stanisława Wójcika. 

Ustawa wprowadza nową instytucję – przywrócenie obywatelstwa oraz w znaczny sposób modyfikuje i wzmacnia istniejącą w obowiązującym stanie prawnym instytucję uznania za obywatela polskiego.

Ponadto ustawa nie przewiduje instytucji „promesy” tak dla Prezydenta, jak i dla wojewodów przy nadaniu obywatelstwa w trybie uznania, co oznacza, że obywatelami polskimi bezwarunkowo będą mogły także zostać w przyszłości osoby posiadające już jedno obywatelstwo. Przy nabyciu obywatelstwa polskiego nie będzie można żądać od cudzoziemca ubiegającego się o obywatelstwo polskie zrzeczenia się z dotychczasowego obywatelstwa

W zakresie nabycia obywatelstwa polskiego z mocy prawa, ustawa zachowuje przypadki które występowały w obowiązującej ustawie jednakże brak jest możliwości wyboru obywatelstwa dla dziecka w przypadku gdy jeden z rodziców posiada inne niż polskie obywatelstwo, a także brak możliwości powrotu do obywatelstwa polskiego w przypadku dokonania wyboru obywatelstwa obcego przez rodziców.

Ustawa zawiera również regulacje dotyczące nadania obywatelstwa polskiego, które co do zasady nie różnią się od obecnie obowiązujących. W zakresie dotyczącym uznania za obywatela polskiego przepisy ustawy znacznie rozszerzyły możliwości nabycia obywatelstwa polskiego w drodze decyzji wojewody wprowadzając nowy katalog przypadków uznania za obywateli polskich cudzoziemców. Uchwalone rozwiązania mają na celu uzyskanie zgodności polskich regulacji z rozwiązaniami przyjętymi w Europejskiej Konwencji o Obywatelstwie. Postępowania w sprawie uznania za obywatela polskiego podlegać będą przepisom Kpa, co spowoduje podanie decyzji w tych sprawach pod rozstrzygnięcia sądów administracyjnych.

Instytucja przywrócenia obywatelstwa polskiego była od szeregu lat postulowana przede wszystkim przez środowiska polonijne. Cudzoziemcami uprawnionymi do wystąpienia z wnioskami o przywrócenie obywatelstwa polskiego będą obywatele polscy, którzy obywatelstwo polskie utracili przed dniem 1 stycznia 1999 r. na podstawie: przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego (z 1920 r.) w związku z nabyciem obcego obywatelstwa lub przyjęciem urzędu publicznego lub wstąpieniem do służby wojskowej w państwie obcym bez zgody Rządu Polskiego, przepisów ustawy o obywatelstwie polskim (z 1951 r.) w drodze zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego lub pozbawienia obywatelstwa polskiego oraz przepisów ustawy o obywatelstwie polskim (z 1962 r.) dotyczących utraty obywatelstwa polskiego. Jako okoliczności uniemożliwiające przywrócenie obywatelstwa polskiego ustawa wymienia m.in. dobrowolne wstąpienie do służby w wojskach Państw Osi lub ich sojuszników a także działalność na szkodę Polsce, a zwłaszcza jej niepodległości i suwerenności lub udział w łamaniu praw człowieka oraz zagrożenie dla obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego. 

Wraz z obowiązywaniem przepisów ustawy przestaną obowiązywać powiązane z nią akty wykonawcze:

• rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 grudnia 2001 r. w sprawie rejestrów danych prowadzonych w sprawach obywatelstwa polskiego (DzU nr 1/2002 poz. 15),
• rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania w sprawach o nadanie lub wyrażenie zgody na zrzeczenie się obywatelstwa polskiego oraz wzorów zaświadczeń i wniosków (DzU nr 18/2000 poz. 231).

Pełny tekst ustawy: Ustawa o obywatelstwie polskim