CZYTELNIKU!

Pobierz pełny numer miesięcznika Administrator 5/2019

WYDANIE BEZPŁATNE - ZAREJESTRUJ konto w portalu

Czy wiesz, że możesz zmienić dostawcę gazu przez internet i cieszyć się tańszym gazem? ‎
http://ad.administrator24.info/poprostu1085/▲
Zobacz ofertę i uzyskaj idealnie dopasowaną ofertę do swoich upodobań i potrzeb ...
Kategorie: gaz, ceny gazu, gaz przez internet,

Przywrócić zieleń miastu - czyli dachy zielone na osiedlu

Przywrócić zieleń miastu – czyli dachy zielone na osiedlu
Przywrócić zieleń miastu – czyli dachy zielone na osiedlu

Dach zielony to przykład nowoczesnego rozwiązania architektonicznego, będącego alternatywą dla konwencjonalnych dachów i istniejącej, betonowej zabudowy miast. Technologia ta pozytywnie wpływa nie tylko na środowisko, tworząc odpowiedni mikroklimat na osiedlu, ale także zwiększa komfort życia jego mieszkańców oraz podnosi wartość rynkową nieruchomości.

Dachy zielone stanowią rozwiązanie stropodachu w systemie odwróconym i są wykonywane w rejonach zurbanizowanych, gdzie dają możliwość kształtowania i zagospodarowania powierzchni dachu zróżnicowaną roślinnością. Spełniają one taką samą funkcję jak dachy konwencjonalne, jednak różnią się od nich konstrukcją, która umożliwia umieszczanie na nim roślinności będącej formą biomasy.

Na początku trzeba podkreślić, że zastosowanie formy dachu zielonego nie jest ograniczone wysokością budynku – technologia ta może być stosowana zarówno w budynkach niskich, jak i wysokich. Formę ogrodową dachów zielonych wykonuje się m.in. na budynkach użyteczności publicznej (np. budynek Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie), ale także w budownictwie wielorodzinnym, przemysłowym i niskiej zabudowie jednorodzinnej [2].

Ogrody zazwyczaj umieszcza się na dachach płaskich – stropodachach o pochyleniu połaci od 5 do 35%. Przy wartości pochylenia większej niż 20º dach zielony należy zabezpieczać przed osuwaniem się zieleni [3].

Dach jest elementem zamykającym budynek i chroniącym go przed opadami atmosferycznymi, wiatrem i zmianami temperatury. Zwykle składa się z konstrukcji nośnej, warstwy izolacji termicznej i pokrycia dachowego. Przeważnie wyposażony jest w instalację odgromową i urządzenia do odprowadzania wody – rynny, rury spustowe itp. Natomiast stropodach jest to strop nad ostatnią kondygnacją budynku, który pełni jednocześnie funkcję dachu – są to wielowarstwowe konstrukcje, których zadaniem jest zabezpieczenie pomieszczeń wewnątrz budynku przed wpływami czynników atmosferycznych. Stropodachy stosowane są w budynkach przy spadku połaci dachowej od 0 do 10% [1].

Duże znaczenie roślinności w strukturze miejskiej zaczęło być doceniane niedawno, choć jej wartości estetyczne znane były w wielu kulturach od setek lat. Ogrody zielone to istotne elementy zieleni, wprowadzające nowe znaczenie w architekturze i urbanistyce [4].

Miasta XXI w. cechują się intensywnym rozwojem przestrzennym oraz dużym tempem wzrostu ludności, co staje się przyczyną oderwania człowieka od środowiska naturalnego [5]. Szybki rozwój budowlany ostatnich 25 lat spowodował powiększającą się izolację przestrzenną. Miasto, a w szczególności tworzące go osiedla, stało się miejscem zatłoczonym przez betonowe obiekty mieszkaniowe, wielostanowiskowe parkingi postojowe oraz infrastrukturę drogową, która spowodowała wypieranie form zielonych z krajobrazu miasta.

Na przeciętny obraz miejski składa się szary beton i sześcienne bloki mieszkalne najczęściej z dachami płaskimi pokrytymi papą. Taki obraz przestrzeni miejskiej nie ma dużych wartości estetycznych ani krajobrazowych. W takiej przestrzeni brak jest akcentów w postaci form zielonych, które nadają miejscu jego indywidualny charakter. Alternatywą dla wypełnionych betonem przestrzeni miejskich stają się dachy zielone.

Wykorzystanie technologii dachów zielonych daje duże możliwości kreowania formy architektonicznej. Zastosowanie różnego typu zieleni nadaje obiektowi i terenom otaczającym go indywidualny wygląd i charakter. Tak stworzony obiekt wraz z zastosowaną zielenią może przyczynić się do identyfikacji terenu w przestrzeni, stać się wyróżnikiem danego osiedla. Ponadto odpowiednie zakomponowanie przestrzeni dachu formą zieloną pozwala uzyskać powierzchnię użytkową, którą można przeznaczyć na tarasy zielone – miejsca odpoczynku i rekreacji.

Ogród na dachu

W Polsce nie ma odrębnych norm związanych z projektowaniem dachów zielonych. Zaleca się, aby rozwiązania charakteryzowały się prostotą gwarantującą szczelność i trwałość.

Podstawowe warstwy dachu zielonego przedstawiono na rys. 1. Należy podkreślić, że dobór warstw materiałowych w dachu zielonym nie może być przypadkowy – każda z nich musi spełniać określone wymagania i kryteria. Szczegółową charakterystykę poszczególnych warstw przedstawiono na rys. 2.

W zależności od roślinności na dachu zielonym rozróżnia się zazielenienie intensywnie wysokie, intensywnie niskie i ekstensywne [2, 3]:

  • intensywnie wysokie – pokrycie dachowe najbardziej rozbudowane, z różnorodną florą pełniącą funkcję ogrodu, bez większych ograniczeń. Są to najczęściej trawy, krzewy rożnego typu, byliny, a także roślinność piętra wysokiego. Wybór takiego pokrycia dachowego ma duże walory architektoniczne ze względu na mnogość użytych form, a co za tym idzie – zróżnicowanie przestrzenne. Dachy pokryte taką roślinnością mają wartości biologiczne i rekreacyjne. Wybór takiego zazielenienia wiąże się z większymi obciążeniami budowli oraz koniecznością zaopatrzenia w wodę i substancje odżywcze, a także użycia systemów odwadniających ogród;
  • intensywnie niskie – jest pewnym wariantem dachu intensywnie wysokiego. Ma zbliżone wymagania technologiczne. Odróżnia go wykluczenie z pokrycia dachowego form zielonych wysokich, jakie stanowią drzewa. Również są to dachy o bardzo wysokich wartościach estetycznych, w ramach których może znajdować się oczko wodne;
  • ekstensywny – jest ogrodem najmniej wymagającym ingerencji człowieka. Zazwyczaj porośnięty jest roślinnością stepową o niskich wymaganiach wilgotnościowych i temperaturowych. Najczęściej stosowane są rośliny pietra niskiego, np. mchy i rozchodniki. Zaletą zastosowania takiej roślinności jest wykonanie lżejszej konstrukcji, co wynika z grubości podłoża gruntowego, a dzięki temu oszczędność ekonomiczna.

Szczególną uwagę należy zwrócić na odpowiedni dobór materiałów pod względem konstrukcyjnym i cieplno-wilgotnościowym oraz poprawne projektowanie i wykonanie złączy dachów zielonych (np. połączenie dachu zielonego ze świetlikiem).

Problemy na dachu zielonym

Chcąc wskazać z kolei na problemy techniczne, jakie występują na dachach zielonych należałoby wymienić przede wszystkim przecieki dachów, niedrożności instalacji odwodnienia stropodachu, zalewanie pomieszczeń na poziomie dachu oraz osuwanie się podłoża roślinności (gleby uprawnej). Właśnie te problemy najczęściej wskazywali użytkownicy dachów zielonych w Polsce, zaproszeni do wzięcia udziału w badaniu sondażowym „Stan techniczny dachów zielonych wykonanych w budynkach w Polsce”, przeprowadzonym na Politechnice Krakowskiej w 2011 r. [9]. Należy podkreślić, że częstotliwość występowania wymienionych problemów nie jest duża. Aż 66% badanych respondentów odpowiedziało w ankiecie, że problemy techniczne występują tylko czasami lub nigdy, a tylko 8,3% badanych spotkało się z występowaniem tych problemów regularnie.

Konsekwencją analizy częstotliwości występowania problemów technicznych w dachach zielonych wykonanych w budynkach w Polsce było badanie zadowolenia użytkowników dachów, z którego wynikają dość optymistyczne wnioski. Zdecydowana większość, bo aż 66,7% respondentów, mimo zaobserwowanych problemów eksploatacyjnych i konieczności dokonywania zabiegów pielęgnacyjnych roślinności, wykazała wysoki poziom zadowolenia z możliwości użytkowania dachów zielonych. Warto podkreślić w tym miejscu, że nikt z badanych nie wskazał poziomu niezadowalającego.

A. Byrdy, I. Iskra [9]

Zalety dachu zielonego

Zalety stosowania konstrukcji dachów zielonych można rozpatrywać w aspekcie architektoniczno-ekologicznym (wartość architektoniczna projektowanych obiektów, ich funkcjonalność i ekologia) oraz technicznym (wpływ na mikroklimat, akustykę, trwałość pokrycia dachowego) [1, 2, 3, 8].

Wartość architektoniczna

Ma na nią wpływ użycie urozmaiconych form architektonicznych z uskokowym wykorzystaniem brył na tarasy widokowe oraz bogata roślinność zastosowana na piętrzonych kondygnacjach, która pozwala mieszkańcom wyższych kondygnacji cieszyć oko zielenią.

Funkcjonalność

Dach zielony osiąga rozmiary min. 10 m². Połowa tej wartości będzie traktowana jako powierzchnia terenu biologicznie czynnego, która jest wykorzystywana do obliczania wskaźnika terenów zielonych. Dach zielony daje możliwość przeznaczenia powierzchni dachu na tarasy widokowe, ogrody – miejsca wypoczynku i rekreacji.

Dach zielony musi przede wszystkim:

  • spełniać podstawowe kryteria i wymagania w zakresie konstrukcyjnym i cieplno-wilgotnościowym: przenosić obciążenia oraz charakteryzować się wymaganą izolacyjnością cieplną i hydroizolacyjnością,
  • być zabezpieczony przed kondensacją pary wodnej, szczególnie nad pomieszczeniami mokrymi, dzięki czemu zachowana zostanie stabilność energetyczna przegrody,
  • umożliwiać łatwą termorenowację (zwiększenie grubości warstwy izolacji cieplnej) w istniejącej konstrukcji (bez zakłóceń w użytkowaniu wnętrza budynku).

Ekologia

Flora zastosowana na dachu przyczynia się do pochłaniania kurzu i zanieczyszczeń z powietrza, a także dwutlenku węgla (1 m² zieleni może zatrzymać ok. 200 g kurzu). Rośliny jonizują ujemnie powietrze oraz w wyniku fotosyntezy wytwarzają tlen w otoczeniu.

Mikroklimat

Na dachach zielonych w przeciwieństwie do tradycyjnych następuje cyrkulacja wody, która zamienia się w parę wodną (zwiększa się wilgotność względna powietrza), a jednocześnie ochładza powietrze. Powoduje to w mniejszym stopniu nagrzewanie się budynku, co jest szczególnie istotne dla osób przebywających w takim pomieszczeniu (latem chłodzi, zimą podtrzymuje temperaturę).

Temperatura dachu zielonego w okresie letnim w wyniku pochłonięcia energii słonecznej przez podłoże i rośliny może osiągnąć wartość temperatury otoczenia, tj. ok. 30°C, natomiast w przypadku dachu konwencjonalnego temperatura może wzrosnąć do ok. 80°C.

Magazynowanie wody opadowej przez grunt zastosowany na dachu zielonym powoduje opóźniony odpływ wody do systemu kanalizacji, co sprzyja podtrzymaniu pozytywnej gospodarki wodnej w środowisku miejskim, a dodatkowo nie obciąża kanalizacji nadmierną ilością wody opadowej.

Akustyka

Zarówno roślinność, jak i grubość warstwy gruntu rodzimego wychwytuje i pochłania fale akustyczne, co przyczynia się do zmniejszenia poziomu hałasu w pomieszczeniach budynku.

Trwałość pokrycia dachowego

Zastosowanie wierzchniego pokrycia dachowego ze względu na swoją grubość przyczynia się do ochrony warstwy izolacyjnej dachu przed bezpośrednim działaniem warunków atmosferycznych, które w znacznym stopniu przyczyniają się do niszczenia tradycyjnego pokrycia dachowego.

Dach zielony jest alternatywą dla tradycyjnego pokrycia, poza zamknięciem budynku pełniącą funkcje ekologiczne i estetyczne. Jest to również szansa na odzyskanie terenów zielonych i stworzenie dodatkowego miejsca rekreacji dla mieszkańców, a także element wyróżniający dane osiedle spośród innych, nadający budynkom indywidualny charakter. Zatem dach zielony to nie tylko zdrowy mikroklimat, ale i prestiż, a co za tym idzie – podniesienie wartości nieruchomości. A ponadto, jest to rozwiązanie ekonomiczne ze względu na poprawę izolacyjności i przedłużenie trwałości pokrycia dachowego, co powinno zainteresować zwłaszcza zarządców nieruchomości.

Literatura

1. „Budownictwo ogólne”, tom 3: „Elementy budynków, podstawy projektowania”, praca zbiorowa pod kierunkiem dr. hab. inż. L. Lichołai, Wydawnictwo ARKADY, Warszawa 2008

2. B. Sokołowska, „Dachy zielone w aspekcie ekologiczno-technicznym”, [w:] „Budownictwo ogólne, zagospodarowanie konstrukcyjne, materiałowe i cieplno-wilgotnościowe w budownictwie”, Wydawnictwo Uczelniane Uniwersytetu Techniczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2007

3. J. Mikoś, „Budownictwo Ekologiczne”, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 1996

4. „Dachy zielone”, e-kwartalnik, nr 1, styczeń 2010

5. S. Rutkowski, „Planowanie przestrzenne obszarów wypoczynkowych w strefie dużych miast”, PWN, Warszawa 1975

6. H. Skibniewska, A. Goryński, D. Bożekowska, „Tereny otwarte w miejskim środowisku mieszkalnym”, Wydawnictwo ARKADY, Warszawa 1979

7. J.M. Chmielewski, „Teoria urbanistyki w projektowaniu i planowaniu miast”, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2001

8. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 marca 2009 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU z 2009 r. nr 56, poz. 461)

9. A. Byrdy, I. Iskra, „Wyniki badania sondażowego stanu technicznego dachów zielonych wykonanych w budynkach w Polsce”, miesięcznik Izolacje, nr 3/2012 s. 40–42

 

 

*) pracownicy Wydziału Budownictwa i Inżynierii Środowiska UTP w Bydgoszczy, w Katedrze Budownictwa Ogólnego i Fizyki Budowli

Komentarze

(0)

Wybrane dla Ciebie


Zobacz, jak tani może być gaz i prąd dla Twojego budynku»

Czy warto zainwestować w pompy ciepła?

tanszy-gaz poradnik doboru pomp
Roczne zużycie gazu przekracza w Polsce 17 mld m3, co więcej – zapotrzebowanie systematycznie rośnie. Ceny za energię elektryczną również nie ... Chcę zobaczyć »

Pompy ciepła to rozwiązanie coraz częściej stosowane w budownictwie wielorodzinnym. Ich fenomen polega na tym, że wykorzystując energię odnawialną skumulowaną w powietrzu, gruncie czy wodach gruntowych, prowadzą do... czytam więcej »


Jak płacić mniej za ochronę osiedla?

Ochrona osiedlaWiększa skuteczność ochrony przy niższych jej kosztach – to charakterystyka stworzonego w naszej agencji Aktywnego Systemu Monitoringu (ASM). Rozwiązanie jest dedykowane dla osiedli mieszkaniowych oraz firm i jest odpowiedzią na rosnące koszty pracy mimo... Czytam więcej »


Co wybrać do czyszczenia elewacji i klatek schodowych?

mycie nieruchomościW czasach wirusów, oprócz dbania o budynek pod względem czystości wizualnej, musimy także dbać też o czystość biologiczną. Co może pomóc nam w tych zadaniach? Czytam więcej »


Czy warto zainwestować w pompy ciepła?

Jak ukryć śmietnik w przestrzeni osiedlowej?

pompy cieplne śmietniki w przestrzeni osiedlowej
Pompy ciepła to rozwiązanie coraz częściej stosowane w budownictwie wielorodzinnym. Ich fenomen polega na tym, że wykorzystując energię odnawialną skumulowaną w powietrzu, gruncie czy wodach gruntowych, prowadzą do... Czytam więcej »

Śmietniki – temat wprawdzie trochę wstydliwy, trochę niechciany, a nawet unikany. Niesłusznie. Otóż widok osiedlowych śmietników wcale nie musi wzbudzać odrazy... czytam więcej»


Jaki wybrać ciepłomierz?

Zimne kaloryferyCiepłomierz zlicza zużytą energię cieplną, a jego wskazania stanowią podstawę rozliczeń odbiorcy energii z dostawcą. Współczesne ciepłomierze posiadają niewielkie rozmiary i...... Czytam więcej »


Mycie elewacji: glony, pleśń, grzyby - gdzie i kiedy to zrobić?

Innowacyjna koncepcja kotłów, dzięki którym możesz zaoszczędzić »

brudna elewacja kotły gazowe
Elewacja budynku czy to tynkowa, czy szklana ma to do siebie, że z czasem niszczeje, zwłaszcza jeśli jest nienależycie pielęgnowana. Koszt napraw jest bardzo wysoki, dlatego... czytam dalej »

Sprawne działanie urządzeń do pomiaru i regulacji ciepła w pomieszczeniach, a także współpraca tych urządzeń jest bardzo ważną... chcę wiedzieć więcej»


Czy, wiesz ile możesz zaoszczędzić na dociepleniu stropodachu?!

stropodach ocieplenieTo nie jest moment na odnawianie pergoli czy poprawę estetyki balkonów. To czas gospodarskich inwestycji, które skutecznie obniżą wysokość czynszu i pomogą mieszkańcom w płaceniu swoich zobowiązań... zobacz, ile możesz zaoszczędzić »


Koronawirus. Jakie materiały ochronne dla zarządców, wspólnot i spółdzielni? »»

Jak odczytać liczniki u mieszkańców podczas epidemii koronawirusa?

Koronawirus- zarzadcy odczyt liczników wody

Najtańsze w Polsce płyny do dezynfekcji pomieszczeń czy klatek schodowych. W czasie zagrożenia koronawirusem to nierzadko dodatkowy, spory wydatek dla zarządców czy wspólnot. Zobacz gdzie kupić je taniej. Odbierz 10% rabatu dla wszystkich na hasło: „ADMINISTRATOR”... Czytam więcej »

Jak ciężko jest wykonać odczyt licznika zużycia mediów wie tylko zarządca i osoby do tego wyznaczone. Z pomocą przychodzą liczniki z odczytem radiowym i ... chcę wiedzieć jak »


Jaki wybrać program do zarządzania nieruchomościami?

Programy do zarządzania nieruchomościamiDynamiczny postęp w technologii komputerowej i infor­matyce spowodował, że komputer z odpowiednim opro­gramowaniem stał się podstawowym narzędziem pracy prak­tycznie każdego zarządcy nieruchomości... Czytam więcej »


Zestawy hydroforowe - urządzenia i systemy do podnoszenia ciśnienia wody »
Programy wspomagające pracę zarządców nieruchomości - podpowiadamy co wybrać »
Użycie pompy w budownictwie mieszkaniowym Program dla zarzadcy
Przesyłanie i podnoszenie ciśnienia wody w sieciach i instalacjach pochłania kilka procent całości energii zużywanej w skali globalnej. Dlatego oprócz ciągłości i bezpieczeństwa dostaw wody coraz ... czytam więcej » Koronawirus, który opanował niemal cały świat, zmusza rządzących do wprowadzania pewnych restrykcji. Firmy, instytucje, organizacje zaczynają funkcjonować jakby na nowych zasadach. Część firm postawiła... czytam dalej »

Czy wiesz, że możesz zmienić dostawcę gazu przez internet?
Jak naprawić pęknięcia i uszkodzenia rur od wewnątrz bez konieczności kucia ścian i remontów »
gaz jak może być tani wymiana rur kanalizacyjnych
Roczne zużycie gazu przekracza w Polsce 17 mld m3, co więcej – zapotrzebowanie systematycznie rośnie. Do gazociągów podłączane są nowe ... czytam więcej » Oczyszczenie instalacji z zabrudzeń i osadów odsłania faktyczny stan. Uwidacznia wszelkie uszkodzenia mechaniczne rury (uszkodzenia, pęknięcia, dziury, rysy) powstałe w wyniku wieloletniej eksploatacji a także... czytam dalej»

Gdzie szukać profesjonalnej pomocy w zarządzaniu nieruchomościami?

Dobry Zarządca nieruchomości - opinie

Zarządca przecież odpowiada za funkcjonowanie nieruchomości, za wszystkie sprawy techniczne, formalne, i komunikacyjne. Aby czynić to efektywnie (...) Czytam więcej »


Ile kosztuje ocieplenie stropodachu - może Cię to zaskoczyć »
Jak pozbyć się problemu psich odchodów z trawnika »
ocieplanie stropodachu Sprzątanie po psie
Ceny energii grzewczej od lat rosną. Co możemy zrobić i gdzie szukać oszczędności, skoro nie mamy wpływu na poziom cen energii grzewczej? (...) czytaj dalej »

Oroblem zanieczyszczonych przez psy trawników dotyczy wielu osiedli. Jak możemy pomóc właścicielom czworonogów(...) czytam dalej »


Szukasz dobrego zarządcy nieruchomości? Sprawdź to! »

Jak wybrac dobrego zarządcę?

Zarządzanie nieruchomościami to wymagająca branża, która nie tylko podlega zmieniającym się przepisom i zarządzeniom ale potrzebuje profesjonalizmu i rzetelności działań, by zapewnić bezpieczeństwo oraz odpowiedni standard życia tych, którzy powierzyli innym zarządzanie swoimi budynkami... Czytam więcej »



Ekspert Budowlany - zlecenia

mgr inż. Łukasz Lewandowski
mgr inż. Łukasz Lewandowski
Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy, Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska, Katedra Architektury i Urbanistyki. więcej »
dr inż. Krzysztof Pawłowski
dr inż. Krzysztof Pawłowski
Ukończył kierunek budownictwo na Wydziale Budownictwa i Inżynierii Środowiska Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy. Pracuje w Katedrze Budownictwa Ogólnego i Fizyki Budowli na ... więcej »
Dodaj komentarz
Nie jesteś zalogowany - zaloguj się lub załóż konto. Dzięki temu uzysksz możliwość obserwowania swoich komentarzy oraz dostęp do treści i możliwości dostępnych tylko dla zarejestrowanych użytkowników portalu Administrator24.info... dowiedz się więcej »
4/2020

Aktualny numer:

Administrator 4/2020
W miesięczniku m.in.:
  • - Umowa najmu a tarcza antykryzysowa
  • - Rozliczanie kosztów ciepła po sezonie
Zobacz szczegóły

Bezpłatny newsletter

masz wiadomość

 

Mamy dla Ciebie prezent

zapisz się na newsletter i otrzymuj
na bieżąco informacje
o nowościach naszego portalu,
a w prezencie otrzymasz

BEZPŁATNY PORADNIK
"Opomiarowanie i rozliczenie mediów"

Zapisuję się na newsletter

Jeżeli właściciele lokali przeznaczyli środki zgromadzone na funduszu remontowym na inny cel niż wcześniej deklarowany:

Produkty i technologie

Porady eksperta (video)

Wyświetleń: 18924|Ocena: 3.0
Wyświetleń: 12076|Ocena: 1.5
Wyświetleń: 11522|Ocena: 1.0
Dom Wydawniczy MEDIUM Rzetelna Firma
Copyright © 2011 - 2012 Grupa MEDIUM Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Spółka komandytowa, nr KRS: 0000537655. Wszelkie prawa w tym Autora, Wydawcy i Producenta bazy danych zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów zabronione. Korzystanie z serwisu i zamieszczonych w nim utworów i danych wyłącznie na zasadach określonych w Zasadach korzystania z serwisu.
realizacja i CMS: omnia.pl