Stan techniczny instalacji ogrzewczej a poprawne rozliczanie kosztów ogrzewania

Użytkownicy lokali mieszkalnych, przyczyn wysokich kosztów ogrzewania dopatrują się nie tylko w cenach ciepła, ale także w – niedoskonałych ich zdaniem – systemach rozliczania kosztów ogrzewania. Nie zdają sobie sprawy, że do zbyt wysokich opłat za ciepło może przyczyniać się także zły stan techniczny instalacji i urządzeń systemu ogrzewczego w budynku oraz nieprawidłowa eksploatacja. Zły stan techniczny instalacji może nawet znacząco utrudniać poprawne rozliczanie kosztów ogrzewania na lokale użytkowników, niezależnie od zastosowanej metody rozliczeń.

Z uwagi na ważną zmianę przepisów w 2021 r., implementujących postanowienia art. 9a–11a Dyrektywy 2018/2002/UE, a także zalecenia zawarte w Długoterminowej Strategii Renowacji Budynków, zagadnienie to nadal wymaga odpowiedniej uwagi ze strony właścicieli/zarządców budynków.

Przez właściwy stan techniczny rozumie się taki stan, w którym spełnione są wymagania przepisów techniczno-budowlanych i przepisów ustawy Prawo energetyczne, dotyczących instalacji ogrzewczych i stosowanych w nich urządzeń, a w szczególności:

• Zapewniony jest niezakłócony dopływ ciepła do ogrzewania pomieszczeń w ilości przewidzianej projektem instalacji ogrzewania.
• Centralna regulacja parametrów czynnika grzewczego zapewnia przystosowanie tych parametrów do aktualnej temperatury panującej na zewnątrz budynku w granicach przewidzianych w Polskiej Normie.
• Użytkownicy lokali mają możliwość, w przewidzianych przepisami granicach, ograniczania zużycia ciepła do ogrzewania w swoich lokalach.
• Instalacja centralnego ogrzewania wyposażona jest w urządzenia pomiarowe do określania całkowitej ilości ciepła dostarczonego do ogrzewania z zewnątrz, przez przedsiębiorstwo energetyczne (ewentualnie ilości paliwa zużytego w lokalnym źródle ciepła).
• Poszczególne lokale wyposażone są w ciepłomierze mierzące dopływ ciepła do danego lokalu lub zainstalowane na grzejnikach podzielniki, które pozwalają na określenie udziału tego lokalu w kosztach ciepła zużytego przez budynek na ogrzewanie w okresie rozliczeniowym.

Wymagania te zostały określone w obowiązujących przepisach rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [3]. Opisywanego zagadnienia dotyczy zwłaszcza §133 ust. 4, który stanowi: Wyroby zastosowane w instalacji ogrzewczej wodnej powinny być dobrane z uwzględnieniem wymagań Polskiej Normy dotyczącej jakości wody w instalacjach ogrzewania oraz z uwzględnieniem korozyjności wody i możliwości zastosowania ochrony przed korozją.

Kolejne przepisy tego rozporządzenia – chociaż w różnym stopniu – także dotyczą rozliczania kosztów ciepła w budynkach wielolokalowych. Przepisy te stanowią m.in.:

• Grzejniki oraz inne urządzenia odbierające ciepło z instalacji ogrzewczej powinny być zaopatrzone w regulatory dopływu ciepła).
• Regulatory powinny działać automatycznie, w zależności od zmian temperatury wewnętrznej w pomieszczeniach, w których są zainstalowane.
• Urządzenia, o których mowa wyżej, powinny umożliwiać użytkownikom uzyskanie w pomieszczeniach temperatury niższej od obliczeniowej, przy czym nie niższej niż 16°C w pomieszczeniach o temperaturze obliczeniowej 20°C i wyższej.
• Instalacje ogrzewcze zasilane z sieci ciepłowniczej powinny być sterowane urządzeniem do regulacji dopływu ciepła, działającym automatycznie, odpowiednio do zmian zewnętrznych warunków klimatycznych.
• W budynkach z instalacją ogrzewczą wodną zasilaną z sieci ciepłowniczej powinny znajdować się urządzenia służące do rozliczania zużytego ciepła, tj. ciepłomierz jako (układ pomiarowo-rozliczeniowy), do pomiaru ilości ciepła dostarczanego do instalacji ogrzewczej budynku, oraz urządzenia umożliwiające indywidualne rozliczanie kosztów ogrzewania poszczególnych mieszkań lub lokali użytkowych w budynku,
• W przypadku zasilania instalacji ogrzewczej wodnej z kotłowni w budynku mającym więcej niż jedno mieszkanie lub lokal użytkowy należy zastosować urządzenie do pomiaru ilości zużytego paliwa w kotłowni oraz urządzenia umożliwiające indywidualne rozliczanie kosztów ogrzewania poszczególnych mieszkań lub lokali użytkowych w budynku.

Mając na uwadze montowanie w instalacjach c.o. nowoczesnego wyposażenia kontrolno-regulacyjnego zachodzi potrzeba szczególnej troski o właściwą eksploatację urządzeń i instalacji ogrzewania/chłodzenia. Instalacja ogrzewcza w budynku wielolokalowym, jako element części wspólnej takiego budynku – to zarazem rodzaj naczyń połączonych. Powoduje to m.in., że sposób korzystania z ogrzewania przez każdego użytkownika lokalu, wpływa w odpowiedniej skali, na poprawność podziału kosztów ogrzewania na lokale w takim budynku.

Wymagania dotyczące m.in. sposobu użytkowania instalacji ogrzewczej w budynku wielolokalowym określa rozporządzenie w sprawie warunków technicznych użytkowania budynków mieszkalnych [4].

Wybrane przepisy w tym zakresie stanowią m.in.:

• Sposób użytkowania instalacji i urządzeń stanowiących wyposażenie lokalu powinien być zgodny z założeniami projektu oraz z instrukcjami użytkowania tych instalacji i urządzeń.
• Instalacja i urządzenia centralnego ogrzewania w okresie ich użytkowania powinny być utrzymywane w stanie technicznym zapewniającym we wszystkich ogrzewanych pomieszczeniach właściwe temperatury określone Polską Normą.
• W przypadku, gdy instalacja i urządzenia nie spełniają ww. warunku, należy określić przyczyny zakłóceń oraz podjąć działania usprawniające ich funkcjonowanie.
• W okresie użytkowania instalacji i urządzeń centralnego ogrzewania należy zapewnić drożność instalacji i urządzeń, zgodnie z założeniami projektu tej instalacji oraz, utrzymywanie wymaganego stanu technicznego instalacji i urządzeń oraz właściwe warunki ich użytkowania.
• W przypadku, gdy instalacja centralnego ogrzewania została wyposażona w urządzenia służące do pomiaru i rozliczeń zużycia ciepła w lokalach, właściciel tych urządzeń powinien zapewniać okresową ich legalizację lub wymianę.
• Wprowadzenie jakichkolwiek zmian instalacji i urządzeń centralnego ogrzewania w lokalu wymaga wcześniejszego uzyskania zgody właściciela budynku.

W 2021 roku nastąpiły ważne zmiany dotyczące zarządzania ciepłem w budynkach wielolokalowych. Do polskiego prawa zostały implementowane postanowienia zawarte w art. 9a–11a Dyrektywy 2018/2002/UE poprzez nowelizację ustawy Prawo energetyczne [1] oraz wydane na jej podstawie Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska [2]. W zakresie dotyczącym rozliczania kosztów ciepła w budynkach wielolokalowych są to zmiany wręcz rewolucyjne w porównaniu do poprzednich regulacji. Jedną z tych zmian jest obowiązek rozliczania kosztów ogrzewania przy stosowaniu ciepłomierzy lokalowych lub podzielników kosztów ogrzewania, jeżeli jest to wykonalne oraz opłacalne. Natomiast rozliczanie kosztów ogrzewania na podstawie kubatury lub powierzchni lokali może być stosowane tylko wówczas, jeżeli nie jest możliwe zastosowanie ciepłomierzy lub podzielników kosztów ogrzewania (informacje na temat Dyrektywy i jej implementacji do polskich przepisów były już publikowane na łamach „AiMN”).

Konsekwencją tych zmian powinien być znaczący wzrost liczby budynków mieszkalnych wielolokalowych, w których obowiązkowo instalowane będą odpowiednie urządzenia oraz stosowane indywidualne systemy rozliczania kosztów ogrzewania. Przyczyni się do tego także Długoterminowa Strategia Renowacji Budynków – przyjęta przez Radę Ministrów Uchwałą Nr 22/2022 z dnia 9.02.2022 r. W planowanej na wiele lat strategii renowacji budynków, w tym mieszkalnych wielolokalowych, zapisano m.in.:

Do działań niskonakładowych, jakkolwiek wymagających wydatkowania pewnych środków, można zaliczyć m.in.: instalowanie ciepłomierzy i podzielników kosztów ogrzewania z funkcją zdalnego odczytu, pozwalające na wprowadzenie systemów rozliczania kosztów ogrzewania według indywidualnego zużycia w lokalach.

Zgodnie z procedurami audytu energetycznego, każdy analizowany wariant termomodernizacji zawsze powinien obejmować modernizację systemu grzewczego (analogiczne podejście dotyczy modernizacji układów klimatyzacji i wentylacji) oraz równolegle realizowane przedsięwzięcia prowadzące do zmniejszenia zapotrzebowania na ciepło. Przedsięwzięcia takie w podstawowej termomodernizacji obejmują w szczególności: (…) zastosowanie ciepłomierzy i podzielników kosztów ogrzewania z funkcją zdalnego odczytu pozwalających na wprowadzenie systemów rozliczania kosztów ogrzewania według indywidualnego zużycia w lokalach, a także wodomierzy c.w.u. z funkcją zdalnego odczytu.

Niezależnie od zgłaszanych przez różne podmioty, w tym organizacje zarządców nieruchomości, uwag do nowych przepisów w ustawie Prawo energetyczne oraz do przepisów Rozporządzenia MKiŚ należy stwierdzić, że łącznie z ww. przepisami budowlanymi (WT), stworzone zostały niezbędne warunki do instalowania właściwych urządzeń oraz stosowania systemów indywidualnego rozliczania kosztów ogrzewania w budynkach wielolokalowych. Niezależnie od tej opinii należy wskazać, np. że przepis §134 ust. 6 rozporządzenia [2] odnośnie zapewnienia warunków do utrzymania w lokalu minimalnej temperatury 16°C jest wymaganiem po stronie technicznej a nie eksploatacyjnej (użytkowania lokalu). Zasadne w tym zakresie są więc opinie wskazujące na brak takiego obowiązku dla użytkownika lokalu. Wymaganie dotyczące obowiązku utrzymywania minimalnej temperatury 16°C w lokalu ma być uwzględnione w opracowywanym w Ministerstwie Rozwoju i Technologii, projekcie nowego rozporządzenia [4].

Przedstawione niżej zagrożenia dla poprawnego rozliczania kosztów ogrzewania odnoszą się przede wszystkim do sytuacji, kiedy w budynku jest stalowa instalacja ogrzewacza i żeliwne lub stalowe grzejniki oraz woda instalacyjna nie spełnia wymagań Normy [5]. W przypadku np. wymiany starej, skorodowanej instalacji żeliwnej/stalowej na instalację z tworzywa i pozostawieniem żeliwnych/stalowych grzejników, stopień zagrożenia korozją może zostać ograniczony.

W wyniku błędów powstających w procesie projektowania instalacji, a przede wszystkim w wyniku niestarannej eksploatacji i samowolnych działań przy jej przebudowach pojawiają się zagrożenia, opisane niżej.

Korozja i zarastanie instalacji jej produktami 

Główną przyczyną korozji instalacji c.o., zbudowanych z rur ze stali węglowej, wyposażonych w grzejniki żeliwne członowe lub stalowe płytowe, jest nieodpowiednia jakość wody krążącej w instalacji i nie przestrzeganie zasad uzupełniania ubytków tej wody.

Polska Norma [5] określa dopuszczalne straty wody w instalacji oraz jej jakość. Spełnienie tych wymagań umożliwia wieloletnią, bezawaryjną prace instalacji c.o. i tym samym racjonalne wykorzystanie ciepła na ogrzewanie pomieszczeń. Podstawą jest jednak zapewnienie pełnej szczelności układu co oznacza, że dopuszczalne straty wody w ciągu roku nie mogą przekraczać:

• 5% objętości zładu w instalacjach zabezpieczonych naczyniem wzbiorczym przeponowym,
• 10% objętości zładu w instalacjach zabezpieczonych otwartym naczyniem wzbiorczym. Norma ustala dopuszczalne wartości związków chemicznych w wodzie instalacyjnej oraz przeznaczonej do napełniania i uzupełniania strat w zależności od systemu instalacji i rodzaju użytych materiałów konstrukcyjnych. Norma zawiera także inne szczegółowe wymagania. Jak twierdzą niektórzy specjaliści, eksploatowane w kraju instalacje c.o. w zdecydowanej większości, powyższych wymagań nie spełniają [7, 9].

Konsekwencją nie stosowania przepisów jest m.in. powszechnie występująca korozja poszczególnych elementów i urządzeń co powoduje największe zakłócenia w pracy instalacji c.o. Korozja przejawia się w postaci zmniejszenia grubości ścianki i tworzenia wżerów o różnych średnicach i głębokościach, aż do perforacji i wycieku wody. Najbardziej szkodliwe są osady stanowiące produkty korozji lub wytrącone z wody podczas jej ogrzewania [8, 9].

Osady te składają się głównie z uwodnionych magnetycznych związków żelaza o różnym stopniu utlenienia. Występują w formie mułu rozpuszczonego w wodzie, osiadającego w miejscach ograniczonej prędkości przepływu oraz w formie cieńszych lub grubszych warstw, ściśle przylegających do metalowego podłoża. Niezależnie od składu chemicznego i budowy osadów, powodują one zawsze poważne zakłócenia w pracy instalacji przejawiające się w zmniejszeniu drożności przewodów (aż do całkowitego zablokowania i przerwania cyrkulacji), zwiększeniu chropowatości, a tym samym wzroście oporów hydraulicznych. W wyniku tego zmniejsza się współczynnik przenikania ciepła w wymiennikach i ich moc, wzrasta natomiast zużycie energii elektrycznej na pompowanie, zmniejsza się średnia temperatura grzejników a tym samym ilość oddawanego ciepła do ogrzewanych pomieszczeń.

Jeśli instalacja – zwłaszcza eksploatowana wiele lat – jest zarośnięta osadami to powinna być poddana procesowi chemicznego czyszczenia po uprzedniej ekspertyzie [7, 8].

Natomiast w instalacjach, w których parametry wody nie spełniają wymagań wskazanej Normy [5], należy wprowadzić antykorozyjną ochronę instalacji, wykorzystując odpowiednio dobrane inhibitory i skutecznie uzdatnić wodę instalacyjną. Dostępne są różne metody zabezpieczenia instalacji przed destrukcyjną korozją zapewniające wieloletnią poprawną jej eksploatację. Informacje w tej sprawie dostępne są m.in. w publikacji [10].

Inną przyczyną przyspieszonej korozji instalacji c.o. jest łączenie różnych metali w tym samym obiegu wodnym. W budynkach nowych winę ponosi projektant, który powinien pamiętać o istnieniu tzw. „szeregu elektrochemicznego metali” i o tym, że na styku różnych metali powstaje ogniwo elektrochemiczne stanowiące zaczątek korozji wżerowej. Zdarza się również w budynkach istniejących, zwłaszcza przy okazji dokonywania przez lokatora remontów i samowolnej wymiany grzejników na „nowsze i ładniejsze” z reguły wykonane z innego materiału niż pozostałe grzejniki w budynku. Często sprzedawca takich grzejników wmawia lokatorowi, że dzięki wymianie zaoszczędzi na opłatach za ogrzewanie, bo ma „energooszczędne” grzejniki. I tak, instalacje centralnego ogrzewania, które powinny pracować bez zakłóceń co najmniej kilkadziesiąt lat, są niesprawne już po kilkunastu latach, a w szczególnych przypadkach nawet wcześniej. Szczególnie niebezpieczna jest obecność elementów miedzianych (nawet przy braku ich bezpośredniego kontaktu ze stalą lub aluminium). Pojawienie się w wodzie instalacyjnej jonów miedzi, już w stężeniu rzędu 0,5–2 mg/Cu/l, które odkładają się na innych metalowych powierzchniach, stanowi źródło rozwoju korozji wżerowej [8].

Grzejniki centralnego ogrzewania stanowią integralną część całej instalacji centralnego ogrzewania w budynku, która to instalacja należy do części wspólnej budynku, na równi z jego elementami konstrukcyjnymi. Nawet jeśli użytkownik lokalu ma świadomość, że powinien wystąpić do zarządcy budynku o zgodę na zamianę grzejników na inne niż dotychczasowe, to niepokój budzi łatwość, z jaką zarządca budynku wyraża zgodę na taką zamianę. Jeżeli wymiana grzejnika jest jednak konieczna, to nowy grzejnik powinien mieć tę samą moc (lub zbliżoną) do mocy dotychczas zamontowanego. Moce grzejników należy porównywać dla tych samych parametrów zasilania. Starsze grzejniki miały podawaną moc dla parametrów 90/70/20 a obecnie wg aktualnie obowiązującej normy PN EN 442-1:2015-02 [6], moc nowych grzejników jest podawana dla parametrów 75/65/20. Sprzedawca dysponuje odpowiednimi tabelami, które pozwalają na określenie mocy grzejników przy jednakowych parametrach pracy i umożliwiają prawidłowy dobór nowego grzejnika.

Rozbieżność charakterystyk cieplnych grzejników 

Wymiana grzejników przez użytkowników lokali (nawet za zgodą zarządcy), na grzejniki innego typu i wielkości, wykonane z innego materiału niż pozostałe grzejniki w budynku, poza wspomnianym wyżej zagrożeniem korozją, tworzy również inne zagrożenia dla poprawnej dostawy ciepła do poszczególnych lokali. Automatyka w węźle ciepłowniczym ma ustaloną (nastawianą) tzw. „krzywą grzania”. Nastawa ta jest dostosowana do charakterystyki cieplnej wybranych przez projektanta grzejników. Dla grzejników różnych rodzajów i typów krzywe grzania różnią się. Wymiana grzejnika może zatem skutkować niedogrzewaniem albo przeciwnie dostawą zbyt dużej ilości ciepła przez dany grzejnik.

Jest jeszcze inny aspekt takiej wymiany związany z opisanymi wyżej zjawiskami korozji. Nawet jeśli zarządzający instalacją zadbał o właściwą jakość wody instalacyjnej, to jakość ta jest dostosowana do materiałów, z których zbudowano instalację. Na przykład woda instalacyjna właściwa do potrzeb rur i grzejników ze stali węglowej będzie szkodliwa dla grzejników aluminiowych.

Zagrożenia dla sprawności instalacji ze strony użytkownika lokalu

Opisane wyżej zagrożenia korozją, przenoszeniem się i osadzaniem jej produktów w różnych miejscach instalacji są szczególnie niebezpieczne dla elementów automatycznej regulacji. Elementy regulacyjne; zawory termostatyczne przy grzejnikach, regulacyjne zawory podpionowe, a także mechaniczne przetworniki przepływu w ciepłomierzach, są szczególnie wrażliwe na zanieczyszczenia niesione w wodzie instalacyjnej. Powszechnie znane są przypadki niesprawności grzejnikowych zaworów termostatycznych, wynikające z zanieczyszczenia elementu zamykającego (grzybka zaworu) i elementu sterującego czyli mieszka zaworu. Szczególnie osady na grzybku, którego ruchy robocze mierzone są w dziesiątych częściach milimetra, są powodem braku możliwości regulacji przez użytkownika lokalu. W wyniku powstałych osadów, grzybek zaworu często zawiesza się w pozycji maksymalnego otwarcia i nie reaguje na zmiany dokonywane pokrętłem termostatu przez użytkownika lokalu. Powoduje to maksymalny pobór ciepła przez grzejnik, mimo, że użytkownik lokalu nastawia np. minimalną temperaturę. Jeśli taki stan trwa dłuższy czas, to podzielnik naliczy odpowiednio wysoką liczbę jednostek zużycia, co przełoży się na większe opłaty za ogrzewanie. Zanieczyszczenie osadami mieszka zaworu termostatycznego, eliminuje ten zawór jako element regulacyjny i wymaga jego wymiany. Skraca to przewidzianą na kilkanaście lat żywotność zaworu do zaledwie paru lat, a w skrajnych przypadkach kilkunastu miesięcy. Podobne zagrożenia dotyczą podpionowych zaworów regulacyjnych.

Błędy w wyposażeniu instalacji w narzędzia pomiarowe

Kolejną przeszkodą w prowadzeniu indywidualnego rozliczania kosztów ogrzewania, zgodnie z jego zużyciem w lokalach, są błędy w wyposażeniu węzła ciepłowniczego i instalacji centralnego ogrzewania w urządzenia pomiarowe (ciepłomierze) i niewłaściwe ich wykorzystywanie. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy z jednego węzła zasilanych jest kilka budynków, mających odrębnych właścicieli (odrębne wspólnoty mieszkaniowe). Do powszechnych błędów należy zastępowanie ciepłomierzy lokalowych przez wodomierze ciepłej wody, szczególnie w przypadkach, gdy źródłem ciepła jest lokalna kotłownia, eksploatowana przez zarządcę budynku. W takich warunkach poprawne rozliczenie kosztów ogrzewania nie jest możliwe.

Zarządcy powinni… 

W obliczu postępującego – jak wskazano na wstępie – powszechnego obowiązku indywidualnego rozliczania kosztów ogrzewania zgodnie z jego zużyciem w lokalach, który wymusiła implementacja Dyrektywy 2018/2002/UE, zarządcy budynków wielolokalowych powinni przygotować systemy ogrzewcze w budynkach dotąd nieopomiarowanych, do instalowania właściwych urządzeń umożliwiających poprawne prowadzenia takich rozliczeń.

Pamiętajmy, że przestrzeganie przepisów dot. doboru materiałów instalacyjnych oraz montaż odpowiednich urządzeń jest niezbędnym warunkiem poprawnego funkcjonowania systemu grzewczego w budynku.

Aktualne przepisy prawa zobowiązują właściciela lub zarządzającego budynkiem do utrzymywania we właściwym stanie technicznym instalacji centralnego ogrzewania w budynku. Instalacja zarośnięta osadami a szczególnie wymienniki ciepła, grzejniki, zawory termostatyczne, to ewidentne straty ciepła i zakłócenia pracy całego systemu grzewczego budynku. To przekłada się w odpowiedniej skali, na zwiększone koszty ogrzewania lokali w budynku wielolokalowym.

Stan taki zakłóca także poprawne funkcjonowanie systemu rozliczania kosztów ogrzewania w budynku.  

Literatura

1. Ustawa Prawo energetyczne z dnia 10 kwietnia 1997 r. (DzU 2022 poz. 1385)
2. Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 7 grudnia 2021 r. w sprawie warunków ustalania technicznej możliwości i opłacalności zastosowania ciepłomierzy, podzielników kosztów ogrzewania oraz wodomierzy do pomiaru ciepłej wody użytkowej, warunków wyboru metody rozliczania kosztów zakupu ciepła oraz zakresu informacji zawartych w indywidualnych rozliczeniach (DzU 2021 poz. 2273)
3. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12.04.2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU 2019 poz. 1065 ze zm.)
4. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16.08.1999 r. w sprawie warunków technicznych użytkowania budynków mieszkalnych (DzU Nr 74/99 poz. 836)
5. Norma PN-93/C-04607 Woda w instalacjach ogrzewania. Wymagania i badania jakości wody
6. Polska Norma PN EN 442-1:2015-02 Grzejniki i konwektory
7. Materiały COBRTI INSTAL Nr NTC/773/94 „Opracowanie metod diagnostyki i kwalifikacji instalacji centralnego ogrzewania.
8. Chomicz D.: Nowoczesne metody chemicznego czyszczenia instalacji centralnego ogrzewania – doświadczenia i wnioski z kilkuletnich doświadczeń. Artykuł w „Informacja INSTAL” Nr 1/2001
9. Górecki A.: Problemy trwałości instalacji ogrzewczych, Artykuł w Informacja INSTAL Nr 4A/2009
10. Jońska I., Joński M.: Zabezpieczenie antykorozyjne instalacji ogrzewania i chłodzenia. Artykuł w Informacja INSTAL Nr 7-8/2013
11. Dudziński K., Romanowski O.: Stan techniczny instalacji a koszty ciepła. Artykuł w Administrator Nr 3/2014
12. Materiały własne Stowarzyszenia ds. Rozliczanie Energii, w tym otrzymane od zarządców budynków oraz użytkowników lokali