O strategii dla ciepłownictwa i nie tylko

Jacek Szymczak (J.S.): Tak, dziękuję za spotkanie. Przez ten rok zdarzyła się jedna, istotna kwestia, ponieważ Ministerstwo Energii opracowało projekt „Strategii dla ciepłownictwa”. I ten projekt Strategii został poddany konsultacjom. My, jako organizacja, też swoje uwagi wnieśliśmy. Generalnie oceniając ten projekt, trzeba podkreślić, że po raz pierwszy ministerstwo opracowało dokument strategiczny dla ciepłownictwa. Wcześniej tego typu dokumentu strategicznego nigdy nie było. Kolejną pozytywną rzeczą jest to, że w tym projekcie przewidziano możliwość stosowania wszystkich dostępnych technologii dla sektora, które są akceptowane od strony prawnej. Zarówno na poziomie unijnym, jak i krajowym. Nie ma jednej technologii, która byłaby preferowana. Bo w przypadku transformacji tak złożonego obszaru, jakim jest ciepłownictwo systemowe, nie może być jednej technologii. Ciepłownictwo zawsze miało charakter lokalny. W związku z tym bardzo wiele zależy na przykład od dostępności paliw na rynku lokalnym. Wobec tego dla różnych przedsiębiorstw będą do wyboru różne ścieżki transformacji. Znaczenie ma również wielkość przedsiębiorstwa. Trudno sobie wyobrazić na przykład elektrociepłownię o mocy zainstalowanej rzędu kilku tysięcy megawatów, by tylko i wyłącznie mogła pracować w oparciu o biomasę czy geotermię. Niektóre technologie są bardzo uzależnione od warunków lokalnych, na przykład kwestia wykorzystania właśnie wspomnianych wód geotermalnych. A zatem skoro Strategia mówi, że trzeba stosować mix właściwy dla danego systemu, to jest duży plus. Strategia dostrzega również konieczność zmian w modelu regulacji dla ciepłownictwa.

K.C.: To bardzo interesujące. Przecież ten system regulacji taryf ciepła istnieje od kilkudziesięciu lat.

J.S.: Tak, ten model funkcjonuje z nielicznymi korektami, praktycznie od dwudziestu siedmiu lat. W sytuacji, gdy zmienia się technologia, kiedy idziemy w kierunku dywersyfikacji źródeł wytwarzania, kiedy mamy do czynienia z digitalizacją całego systemu ciepłowniczego, począwszy od źródeł wytwarzania, poprzez sieć, skończywszy na węzłach cieplnych, gdy zintegrowane to wszystko jest z automatyką pogodową w budynkach – to model regulacji musi nadążać za tymi zmianami technologicznymi.

Dzisiaj, na przykład, nie wiadomo – jak taryfować magazyny ciepła. A magazyny ciepła zarówno te dobowe, jak i sezonowe, są nieodłącznym elementem, np. technologii „power to heat” (P2H). Czyli wykorzystania energii elektrycznej w ciepłownictwie. To się nazywa „sector coupling” (łączenie sektorów). Nawiasem mówiąc, w tym roku zorganizowaliśmy pierwsze Forum IGCP, poświęcone „sector couplingowi”. Udział w nim wzięli nie tylko przedstawiciele firm ciepłowniczych, ale również czołowych firm gazowniczych, w tym PSG, myOrlen. W Forum uczestniczyli także ektroenergetycy, m.in. z Polskich Sieci Elektroenergetycznych (PSE) i wielu dystrybutorów energii elektrycznej, ponieważ elektryfikacja sektora ciepłowniczego jest bardzo istotnym zagadnieniem. Będziemy przecież wykorzystywać energię elektryczną w kotłach elektrycznych i wielkoskalowych pompach ciepła, przy zintegrowaniu ze wspomnianymi magazynami ciepła. A z drugiej strony dzięki takiej współpracy ograniczamy to nierynkowe redysponowanie źródeł OZE. To określenie mówi o tym, że gdy za mocno wieje wiatr albo za mocno świeci słońce, to jest nadmiar energii elektrycznej produkowanej przez wiatraki i „PV”. I ta energia elektryczna jest tracona, a mogłaby być wykorzystywana w naszych urządzeniach do produkcji ciepła. Dzięki temu zwiększylibyśmy elastyczność systemu elektroenergetycznego i bezpieczeństwo, zarówno systemu elektroenergetycznego, jak i ciepłowniczego. A bezpieczeństwo dzisiaj, w obecnej sytuacji geopolitycznej, ma ogromne znaczenie, co projekt Strategii dostrzega.

Czego nam brakuje w tym dokumencie? Regulacji prawnych, dotyczących inwestycji w sektorze. Decyzji inwestycyjnych nie podejmuje się przecież na podstawie ogólnych kierunków działań. Decyzje inwestycyjne podejmuje się na podstawie propozycji rozwiązań. Brakuje nam w Strategii m.in. stwierdzenia, w jakim kierunku będzie się zmieniać np. model regulacji przedsiębiorstw ciepłowniczych, czy odchodzimy od formuły kosztowej, która dobra była dwadzieścia pięć lat temu, lecz nie przystaje do dzisiejszych uwarunkowań. Czy model będzie wykorzystywał benchmark cenowy, czy regulacja cały czas będzie prowadzona metodą ex ante czy ex post itp. Brakuje więc propozycji kierunków zmian modelu regulacji. Na poziomie strategii powinno być, naszym zdaniem, wyraźnie powiedziane, jaki ma być ten model regulacji i w jaki sposób będzie podlegać zmianom.

Również kwestia finansowania ciepłownictwa powinna być bardziej wyartykułowana. Chodzi tutaj o spójność dokumentów. Tymczasem, np. opracowany został teraz program „Transformacji ciepłownictwa systemowego”...

K.C.: Kto ten program tworzył?

J.S.: To jest program, którym będzie zarządzać Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW). Co prawda nie jest to duży budżet – tylko 3 mld PLN. Ale z tego programu została wyeliminowana biomasa i gaz ziemny. A to są dwie podstawowe technologie, niezwykle istotne nie tylko dla małych i średnich, ale i dla dużych przedsiębiorstw. I to jest ta niespójność dokumentów. Strategia mówi „wykorzystujmy wszystkie technologie dostępne”, ale by móc należycie wykorzystywać dostępne technologie, potrzebne jest odpowiednie wsparcie finansowe. A jedno z narzędzi finansowych pomija wspomniane przed chwilą te dwie technologie. A zatem naszym zdaniem spójność między dokumentami powinna być zachowana.

Drugi element, który jest dla nas istotny: Strategia, mimo że w tytule ma „strategia dla ciepłownictwa”, dotyczy tylko ciepłownictwa systemowego, chociaż polskie ciepłownictwo systemowe jest jednym z najlepiej rozwiniętych w całej Unii (UE), bo 52% gospodarstw domowych korzysta z ciepła systemowego, jednak trzeba wziąć pod uwagę tę drugą część gospodarstw. Dlaczego? Jeśli Strategia ma dotyczyć ciepłownictwa, to powinna skupiać się nie tylko na cieple regulowanym, systemowym, ale także na cieple, którego wytwarzanie i wykorzystywanie nie podlega regulacji, by nie pojawiło się zjawisko, które nazywamy „kanibalizacją” środków publicznych.

K.C.: Interesujące, ale na czym miałoby polegać to zjawisko w tym przypadku?

J.S.: W transformacji przedsiębiorstw ciepłowniczych najistotniejsze jest osiągnięcie statusu tak zwanego efektywnego systemu ciepłowniczego. To nie ma nic wspólnego z efektywnością energetyczną, bo to pojęcie wynika z zasad określonych w dyrektywie unijnej i dotyczy procentowego udziału ciepła, pochodzącego z wysokosprawnej kogeneracji źródeł OZE oraz ciepła odpadowego, co wymaga szczególnych nakładów inwestycyjnych. Sięgamy do różnych źródeł. Są to środki własne przedsiębiorstw, środki komercyjne, czyli kredyty i pożyczki, oraz środki pomocowe krajowe i unijne. Robimy to po to, żeby osiągnąć status efektywnego systemu ciepłowniczego. A coraz częściej się zdarza, że nasi duzi odbiorcy, np. spółdzielnie mieszkaniowe, wspólnoty mieszkaniowe, TBS-y, otrzymują również wsparcie ze środków publicznych. Wsparcie, by instalować indywidualne źródła ciepła, często np., wielkoskalowe pompy ciepła, mimo że są podłączeni do systemu ciepłowniczego, spełniającego warunek efektywnego systemu ciepłowniczego. I otrzymawszy takie wsparcie odłączają się na przykład od pozyskiwania ciepła na potrzeby ciepłej wody użytkowej. Czyli dochodzi do „kanibalizacji” środków publicznych, bo wsparcie idzie z jednej strony na uzyskanie statusu efektywnego systemu ciepłowniczego, a z drugiej strony, by tracić status efektywnego systemu. Jeśli następuje odłączenie poboru ciepła na potrzeby ciepłej wody użytkowej, dostarczanego przez przedsiębiorstwo ciepłownicze produkujące to ciepło w skojarzeniu, czyli w układzie kogeneracyjnym, czyli produkującego energię elektryczną, to latem nie produkując ciepła na potrzeby ciepłej wody użytkowej, nie może produkować energii elektrycznej. A zatem, jeśli teraz weźmiemy pod uwagę zmiany klimatyczne, chociażby ostatnie fale upałów, coraz częstsze i coraz bardziej nasilające się, to zużywamy coraz więcej energii elektrycznej na klimatyzację. A z drugiej strony wydajemy środki publiczne na to, by latem mniej produkować energii elektrycznej. Zatem korelacja pomiędzy dokumentami na poziomie strategicznym, korelacja mędzy programami, które finansują określone przedsięwzięcia w szeroko rozumianym obszarze ciepłownictwa nie tylko tego systemowego, podlegającego regulacji, ale także tego pozaregulacyjnego, jest niezwykle istotna. Po pierwsze – z punktu widzenia realizacji celów energetyczno-klimatycznych państwa, po drugie – ze względu na zapewnienie bezpieczeństwa i po trzecie – to jest w interesie poszczególnych gospodarstw domowych. Bo przy odpowiedniej skali i optymalizacji kosztów, ciepło systemowe, dostarczane przez nasze firmy, pozwoli nie tylko na zwiększenie pewności bezpieczeństwa dostaw. Ale pozwoli również na zachowanie ceny akceptowalnej. Nie mówię „tanio”. Nie możemy mówić, że coś jest tanie. Musi być akceptowalne na poziomie społecznym. A w sytuacji kiedy osiągamy status efektywnego systemu ciepłowniczego (co oznacza eliminowanie węgla jako najbardziej emisyjnego), schodzimy z jednego z głównych kosztów w cenie jednostkowej ciepła, jakim jest cena uprawnienia do emisji CO2 w oparciu o tzw. system ETS, czyli system handlu uprawnieniami do emisji.

Jest to ważne. Jeżeli patrzymy na cenę jednostki ciepła, to w zależności od tego, jak kształtuje się cena jednego uprawnienia w stosunku do cen paliwa, to udział kosztu uprawnienia w cenie jednostkowej dla naszego klienta końcowego, dla gospodarstwa domowego, może wynosić od 15 do 35%. Eliminowanie tego kosztu przekłada się w sposób bezpośredni na obniżenie cen ciepła dla naszych odbiorców. Efekt? Mniejsze koszty za korzystanie z ciepła systemowego przy wszystkich innych korzyściach klimatycznych i bezpieczeństwa energetycznego.

KC: Mam nadzieję, że Izba zwróciła uwagę twórcom wspomnianych dokumentów, a więc także administracji rządowej na wspomniane przed chwilą sprzeczności i inne uwarunkowania.

J.S.: Chcę być precyzyjny: w Strategii nie ma tego elementu sprzeczności, o którym mówiłem, czyli kanibalizacji środków. Istnieje jednak realne zagrożenie, co Izba sygnalizuje na każdym etapie procesu legislacyjnego, ale też przy okazji różnych spotkań, na przykład na forum parlamentarnym. Notabene, to z naszej inicjatywy już od ponad półtora roku funkcjonuje Parlamentarny Zespół ds. Ciepłownictwa, który jako jeden z nielicznych parlamentarnych zespołów praktycznie cyklicznie co miesiąc organizuje spotkania z przedstawicielami resortów, urzędów centralnych, szeroko rozumianego środowiska ciepłowniczego. I jest to dobra płaszczyzna, by mówić o rozbieżnościach, np. pomijaniu w programach biomasy czy gazu ziemnego. I mamy nadzieję, że ta merytoryczna współpraca samorządu gospodarczego z administracją rządową przyniesie rozwiązania legislacyjne, służące dobrze zarówno przedsiębiorstwom, jak i odbiorcom.

K.C.: A zatem w tej chwili mamy projekt Strategii. Kto i kiedy ostatecznie przyjmie ten dokument? Rząd, parlament?

J.S.: Dokument opracuje ministerstwo energii i najprawdopodobniej strategia zostanie przyjęta przez Radę Ministrów. Ponieważ nie ma tu obowiązku przyjęcia tego dokumentu przez parlament, bo to nie jest ustawa. Będą to jednak niezwykle istotne wytyczne. I dlatego będziemy m.in. i o tym dyskutować na zbliżającym się, jubileuszowym XXX Forum Ciepłowników w połowie września br. i zakładamy, że w najbliższym czasie padnie data, kiedy Strategia zostanie przez rząd przyjęta. Zakładamy, że mając na uwadze bardzo szerokie konsultacje, to ministerstwo musi mieć czas, aby przeanalizować te wszystkie propozycje, uwagi i zastrzeżenia. Ale zakładamy, że w drugiej połowie tego roku zostanie przyjęta przez rząd.

K.C.: Można również spodziewać się, że taki dokument będzie mieć istotny wpływ na sposób kształtowania taryf ciepła kupowanego przez zarządców nieruchomości. Jak Pan podkreślał na początku naszej rozmowy, ta problematyka jest w zasadzie niezmienna od ponad ćwierćwiecza i niewłaściwa zważywszy na tak różne uwarunkowania obecnie.

J.S.: Tak, ale jest jeszcze jeden aspekt, na który zwracamy uwagę. Transformacja bowiem oznacza ogromne nakłady finansowe, co oczywiście musi przełożyć się na taryfę. W związku z tym przynajmniej w okresie tych pierwszych lat, kiedy mówimy o inwestycjach, trzeba zwrócić szczególną uwagę na programy osłonowe dla najuboższych gospodarstw domowych. Do końca tego roku funkcjonuje tzw. bon ciepłowniczy. Co do zasady trafia on do gospodarstw domowych o odpowiednio niskich dochodach (jest jeszcze jeden warunek do spełnienia – odpowiednio wysoka cena 1 GJ). Nie oceniając tego ustawowego rozwiązania, podkreślamy – jako samorząd gospodarczy – bardzo wyraźnie, że powinien zostać przyjęty program osłonowy dla gospodarstw domowych, szczególnie tych z obszarów tzw. ubóstwa energetycznego.

K.C.: Dziękuję za rozmowę.