Przeglądy okresowe a system ETICS

Art. 61 ustawy Prawo budowlane [1] stanowi wprost, że właściciel ub zarządca obiektu jest obowiązany: 1) utrzymywać i użytkować obiekt zgodnie z zasadami, o których mowa w art. 5 wymogi wobec obiektu budowlanego i urządzeń budowlanych ust. 2; 2) zapewnić, dochowując należytej staranności, bezpieczne użytkowanie obiektu w razie wystąpienia czynników zewnętrznych odziaływujących na obiekt, związanych z działaniem człowieka lub sił natury, takich jak: wyładowania atmosferyczne, wstrząsy sejsmiczne, silne wiatry, intensywne opady atmosferyczne, osuwiska ziemi, zjawiska lodowe na rzekach i morzu oraz jeziorach i zbiornikach wodnych, pożary lub powodzie, w wyniku których następuje uszkodzenie obiektu budowlanego lub bezpośrednie zagrożenie takim uszkodzeniem, mogące spowodować zagrożenie życia lub zdrowia ludzi, bezpieczeństwa mienia lub środowiska.

Wspomniany w art. 61 PB art. 5 ust. 2 mówi, że obiekt budowlany należy użytkować w sposób zgodny z jego przeznaczeniem i wymaganiami ochrony środowiska oraz utrzymywać w należytym stanie technicznym i estetycznym, nie dopuszczając do nadmiernego pogorszenia jego właściwości użytkowych i sprawności technicznej, w szczególności w zakresie związanym z wymaganiami, o których mowa w ust. 1 pkt 1–7.

Wymienione powyżej wymagania obejmują nie tylko tzw. wymagania podstawowe (art. 5.1), ale i narzucają standardy użytkowania obiektu.

Przeglądy można podzielić na okresowe (co pół roku i roczne oraz co 5 lat, o rozszerzonym zakresie), jak również doraźne (incydentalne).

System ETICS a przeglądy

System ETICS to układ mocowanych do przegrody, współpracujących i kompatybilnych ze sobą materiałów, będących termoizolacją oraz warstwą elewacyjną, jak również materiałów i akcesoriów uzupełniających (profile narożne/okapnikowe/dylatacyjne, listwa startowa, itp). Każdy z materiałów pełni inną funkcję:

• termoizolacja zapewnia odpowiednią izolacyjność cieplną;
• zaprawa klejąca (oraz łączniki mechaniczne, jeżeli są stosowane) zapewnia odpowiednią stateczność konstrukcyjną układu;
• warstwa zbrojąca (warstwa zaprawy z wytopioną siatką np. z włókna szklanego) zapewnia odporność na uszkodzenia (np. na skutek uderzeń) oraz stanowi podłoże pod warstwę elewacyjną;
• warstwa elewacyjna (wyprawa tynkarska + opcjonalnie farba) zabezpiecza warstwy systemu przed oddziaływaniem warunków atmosferycznych oraz starzeniem, jak również stanowi warstwę dekoracyjną.

System ETICS pełni więc kilka funkcji jednocześnie. Podstawową jest oczywiście zapewnienie wymaganej termoizolacyjności ścian. Z tą funkcją związana jest także, o czym bardzo często się zapomina, funkcja ochronna (więcej na ten temat w dalszej części tekstu). Trzecia funkcja jest związana z estetyką obiektu.

Przywołując podstawowe zapisy ustawy Prawo budowlane [1], system ETICS musi spełniać wymagania związane z bezpieczeństwem konstrukcji, bezpieczeństwem pożarowym, bezpieczeństwem użytkowania, ochroną akustyczną, ochroną termiczną i oszczędnością energii oraz zagadnieniami zdrowotnymi. Pozytywny wynik odbioru robót ociepleniowych i uzyskanie pozwolenia na użytkowanie potwierdza (przynajmniej formalnie) spełnienie w/w wymagań. Okresowa kontrola ma natomiast za zadanie potwierdzić odpowiedni stan techniczny systemu ETICS, a więc spełnienie wymagań w trakcie użytkowania obiektu. Reasumując, rezultatem przeglądu jest informacja o uszkodzeniach, awariach czy zagrożeniach, związanych z ekspolatacją systemu ETICS (i całego obiektu). Integralną częścią protokołu z przeglądu są ewentualne zalecenia naprawcze. Mają one na celu wyeliminowanie niebezpieczeństwa pojawienia się lub intensyfikacji procesów destrukcyjnych lub starzeniowych systemu ociepleń.

Ze zrozumiałych względów kontrola okresowa nie jest (i nie może być) ekspertyzą, mającą na celu kompleksową ocenę poprawności wykonanych robót, dlatego obejmuje ona jedynie wybrane obszary. Natomiast wyniki kontroli okresowej mogą (a w niektórych sytuacjach muszą) być podstawą do wykonania takiego opracowania. Przegląd pięcioletni, ze względu na swoją kopmleksowość może stanowić informację o niezbędnych do wykonania pracach remontowo-naprawczych. Zakres i częstotliwość przeglądów podano w tabeli 1.

W przypadku budynków o powierzchni zabudowy przekraczającej 2000 m² oraz innych obiektów budowlanych o powierzchni dachu przekraczającej 1000 m² kontrolę należy przeprowadzać co najmniej dwa razy w roku, w terminach do 31 maja oraz do 30 listopada, a osoba dokonująca kontroli jest obowiązana na piśmie zawiadomić organ nadzoru budowlanego o przeprowadzonej kontroli.

Zakres kontroli rocznej i półrocznej jest w zasadzie identyczny, natomiast zakres kontroli pięcioletniej poszerzony jest o estetykę samego budynku, jego otoczenia oraz o sprawdzenie przydatości do użytkowania samego obiektu.

Termin wykonania przeglądu rocznego (w przeciwieństwie do półrocznego), ani pięcioletniego nie jest regulowany przepisami prawa. lecz logiczne wydaje się wykonanie go w okresie wiosennym.

Przegląd piecioletni może być traktowany także jako przegląd roczny, jeżeli jego zakres obejmuje wymagania stawiane przeglądowi rocznemu ([3]). Dla obiektów objętych przeglądem półrocznym, przegląd pięcioletni wykonany do 31 maja może być traktowany jako półroczny, o ile jego zakres obejmuje wymagania stawiane przeglądom półrocznym ([3]). Nie zwalnia on jednak z obowiązku wykonania przeglądu jesiennego.

Wymagania wobec kontroli okresowych

Przeanalizujmy wymagania podstawowe zawarte w art 5.1 ustawy Prawo budowlane [1] w kontekście kontroli okresowych, w tym nośność i stateczność konstrukcji, bezpieczeństwo i zdrowotne.

• Nośność i stateczność konstrukcji. System ETICS jest wykonywany z nienośnych elementów budowlanych i nie wpływa na stateczność i nośność ściany, do której jest mocowany. Wpływa natomiast na jej trwałość poprzez zwiększenie ochrony przed czynnikami atmosferycznymi.
• Skoro jest to układ samonośny, to zaobserwowanie objawów utraty stabilności systemu podczas normalnej eksploatacji jest dość trudne. Nie chcę tu używać słowa niemożliwe, jednak musiałby to być albo dość duży zbieg okoliczności, albo bardzo widoczne objawy (odchyłka od płaszczyzny, spękania/zarysowania).
• System ETICS może jednak maskować objawy utraty nośności ścian. Taka sytuacja jest jak najbardziej realna np. w starych kamienicach z drewnianymi stropami. Drewniane stropy pracują jak ściągi i zapewniają stateczność ścianie. Zbutwienie końcówek drewnianych belek stropowych powoduje, że zmienia się układ statyczny filarka na całej wysokości ściany (nie tylko samej kondygnacji). Objawem są charakterystyczne pionowe rysy oddzielające filarki podokienne od pozostałej części ściany.
• Bezpieczeństwo pożarowe. Ten wymóg związany jest ze sposobem klejenia płyt termoizolacyjnych i niestety bywa często lekceważony. Tak chętnie stosowana metoda „na placki”, bez ramki obwodowej powoduje, że w przypadku pożaru tworzy się komin pomiędzy ścianą a termoizolacją. Stan taki jest bezpośrednim przyczynkiem do demontażu układu. Zdiagnozowanie tej wady podczas kontroli okresowej nie jest takie łatwe. Wymaga bowiem zajrzenia np. kamerą endoskopową pod styropian (fot.1) (bez uszkodzenia wyprawy elewacyjnej jest to dość trudne – przyp.). Pomocne mogą być oględziny ościeży, a dokładniej sposobu ich zamknięcia (fot. 2). Niekiedy nie jest potrzebna nawet kamera endoskopowa.
• Higiena zdrowia i środowiska. Ten punkt związany jest bezpośrednio z mostkami termicznymi i sposobem uztkowania lokalu. Warunki techniczne [2] nie dopuszczają do rozwoju grzybów pleśniowych na wewnętrznych powierzchniach przegród. Jest to wymóg bezwzględny, nie ma tu żadnej alternatywy.

Dlaczego pojawiają się pleśnie? 

§ 321.1 rozporządzenia [5] mówi: Na wewnętrznej powierzchni nieprzezroczystej przegrody zewnętrznej nie może występować kondensacja pary wodnej umożliwiająca rozwój grzybów pleśniowych.

Grzyby pleśniowe pojawiają się w wyniku kondensacji pary wodnej, gdy powietrze mające kontakt z chłodną powierzchnią ochładza się do temperatury niższej niż punkt rosy (powietrze o danej zawartości pary wodnej osiąga stan nasycenia). Jeżeli punkt rosy jest niższy niż temperatura na powierzchni przegrody do kondensacji nie dochodzi. Zatem do kondensacji powierzchniowej dochodzi w pomieszczeniach o podwyższonej wilgotności powierza i/lub niedostatecznej izolacyjności termicznej. Pojawia się ona w miejscach, w których temperatura jest najniższa, generalnie w miejscach występowania geometrycznych i/lub materiałowych mostków termicznych. Bardzo pomocna może tu być rozmowa z lokatorami, w zasadzie jest to nieodzowny element składowy przeglądu.

Przyczyną pojawienia się grzybów pleśniowych może być także zawilgocenie na skutek dezintegracji systemu (rysy, spękania) lub kondensacji międzywarstwowej.

Newralgicznymi miejscami do analizy będą tu przede wszystkim mostki termiczne.

Na co zwrócić uwagę podczas przeglądów okresowych?

Uszkodzenia systemu, można podzielić na dwa podstawowe rodzaje:

• powodujące mankamenty (defekty) wizualne – zanieczyszczenia (brud), 
• glony/mchy/grzyby pleśniowe, efekt „biedronki” oraz przebarwienia tynku;
• naruszające integralność systemu – zarysowania/spękania oraz odspojenia tynku strukturalnego, spękania warstwy zbrojącej oraz uszkodzenia udarowe (punktowe) tynku, warstwy zbrojącej i termoizolacji.

Gdzie mogą pojawić się uszkodzenia?

Oględziny systemów ETICS powinny się koncentrować na ww. mankamentach/wadach/uszkodzeniach i ocenie, na ile mogą one wpłynąć na pogorszenie trwałości układu czy wręcz późniesze problemy ekspoloatacyjne. Zawsze newragiczne będą tzw. trudne i krytyczn emiejsca, którym trzeba poświęcić większa uwagę. Należy do nich zaliczyć:

• obszary przy otworach okiennych i drzwiowych, ościeża i parapety (fot. 2, fot. 3, fot. 4, fot. 5, fot. 6),
• obszary narożników wkęsłych i wypukłych,
• strefa cokołowa ścian przy balkonach i tarasach, strefa okapowa pod tarasami,
• strefa cokołowa przy gruncie (fot. 7, fot. 8) oraz obszary narazone na uszkodzenia mechaniczne (np. ściana od strony chodnika),
• strefa przy dachu i obszary gzymsów (fot. 9),
• dylatacje w systemie (fot. 11), miejsca montażu obróbek blacharskich (fot. 3), miejsca łączenia ze sobą różnych rodzajów wypraw elewacyjnych (fot. 10),
• obszary boni (fot. 11).

Wymienione miejsca to te, gdzie uszkodzenia ujawniają się w pierwszej kolejności, choć nie musi to być regułą. Powierzchnie ścian bez otworów okiennych oraz elementów dekoracyjnych również są narażone na uszkodzenia, choć geneza tych uszkodzeń może być zupełnie inna.

Trzeba także szukać widocznych odspojeń tynku/farby, ich łuszczenia się czy spęcherzenia (fot. 8), wykwitów, itp. Nie wolno, zwłaszcza przy przeglądach piecioletnich ograniczać się tylko do szukania wizualnych objawów dezintegracji systemu. Oględziny zewnętrzne powinny być ukierunkowane na newralgiczne miejsca, których uszkodzenia wpływają stymulująco na zawilgocenia systemu ETICS czy wręcz na wnikanie wody w warstwy systemu. Chodzi przede wszystkim o miejsca takie, jak uszkodzenia pokrycia dachowego, stan instalacji odwodnieniowych (rynny, rury spustowe), obróbki blacharskie, okapy, uszkodzenia w obrębie balkonów czy tarasów, przecieki w obszarze stolarki (parapety). Dlatego szczególnie starannie należy obejrzeć wszelkiego rodzaju dylatacje, zauważone spękania i rysy, (fot. 12) jak również miejsca połączeń materiałów o różnych właściwościach (fot.10). Trzeba też zwrócić uwagę na różnego rodzaju przebarwienia i wykwity (fot. 13), a także porażenie biologiczne.

Konsekwencją wad/uszkodzeń systemu ociepleń – czy wręcz błędów w jego wykonaniu – mogą być zawilgocenia wewnątrz. Dlatego wykonując oględziny od wewnątrz należy szukać oznak zawilgocenia na skutek nieszczelności/uszkodzeń obróbek blacharskich, zamontowanych w systemie ETICS oraz innych miejsc zawilgoceń, wskazujących np. na mostki termiczne (przemarzanie przegród i związana z tym kondensacja wilgoci na wewnętrznej powierzchni przegród czy kondensacja międzywarstwowa).

Na samym poczatku ekspoloatacji, warto wykonać zdjęcia termoiwizyjne budynku. Tego typu badania warto zresztą wykonywać regularnie, np. przy przeglądach pięcioletnich. Pozwala to na zidentyfikowanie ewentualnych zawilgoceń i miejsc o niedostatecznej termoizolacji oraz innych usterek w obrębie ocieplenia, montażu okien, strefach przy balkonach/tarasach, itp. Takie badanie może być bardzo przydatne w sytuacji, gdy zaobserwowano uszkodzenia czy zawilgocenia systemu ETICS i dokonano wcześniejszej naprawy.

Przy kilkuletnich, a szczególnie kilkunastoletnich systemach trzeba sprawdzić stan systemu przy stolarce. Nierzadko można zaobserwować sytuację taką jak pokazano na fot. 2a. Nie chodzi tu tylko o zaobserwowaną szczelinę. Niedopuszczalne jest mocowanie płyt termoizolacyjnych bez pasma obwodowego, tylko na „placki”. Zaprawa klejowa musi być nanoszona na ich powierzchnię metodą obwodowo-punktową lub całopowierzchniową Niestosowanie się do tych zaleceń, w razie pożaru przyczynia się do szybkiego rozprzestrzenianie ognia, tworząc pod ociepleniem swoisty „komin” zasysający języki ognia i przenosząc je na sąsiednie kondygnacje (fot. 14). Jest to bezpośrednia przesłanka do demontażu ocieplenia (!).

Z powyższych powodów protokół pokontrolny powinien zawsze zawierać ustalenia dokonane w zakresie kontroli, w tym wskazanie nieprawidłowości, jeżeli zostały stwierdzone, zalecenia, jeżeli zostały stwierdzone nieprawidłowości oraz zakres niewykonanych zaleceń określonych w protokołach z poprzednich kontroli. W zaleceniach wskazuje się czynności mające na celu usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości oraz termin wykonania tych czynności.

Niektóre trzeba naprawić natychmiast (i takie zalecenia muszą się znaleźć w protokole pokontrolnym), tym bardziej, że sama naprawa nie musi być skomplikowana a pozostawienie status quo może prowadzić do znacznego zintensyfikowania procesów destrukcyjnych, inne natomiast mogą wymagać znacznie bardziej skomplikowanych działań.

Literatura

1. Ustawa z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Prawo budowlane oraz niektórych innych ustaw; DzU 2022 poz. 1557
2. Obwieszczenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 15 kwietnia 2022 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU 2022, poz. 1225)
3. Szer J., Jeruzal J., Szer I., Filipowicz P. – Kontrole okresowe budynków – zalecenia, wymagania i problemy.Wyd II, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, 2022
4. Materiały własne autora