Czym jest mieszkanie, jakie funkcje spełnia?

Określając potrzeby mieszkaniowe, należy uwzględniać funkcje spełniane przez mieszkanie, czyli inaczej mówiąc potrzeby człowieka i rodziny. Precyzyjne określenie tych potrzeb nie jest możliwe, różne są bowiem potrzeby różnych osób i rodzin. Różnice te wynikają z różnego składu rodzin, różnego wieku członków rodziny, różnego wykształcenia, pracy, sposobu wypoczynku i zainteresowań. Dochodzą do tego różnice regionalne i wynikające z uczestnictwa w różnych grupach społecznych, a także wpływ różnego zakresu usług komunalnych. A ponadto, potrzeby te są zmienne w czasie.

Tym nie mniej, biorąc pod uwagę to, iż szereg potrzeb podstawowych musi być zaspokojonych we wszystkich przypadkach w sposób podobny, a także to, że w większości przypadków rozrzut potrzeb ma charakter rozkładu z dość wyraźnie zaznaczoną dominantą, można pokusić się o określenie potrzeb przeciętnej rodziny. Potrzeby te i powiązane z nimi funkcje mieszkaniowe, są następujące:

1. zapewnienie własnego terytorium i bezpieczeństwa oraz ochrona przed szeroko pojętą ingerencją innych jednostek i grup;
2. ochrona od niekorzystnych wpływów atmosferycznych – stworzenie pożądanego mikroklimatu;
3. możliwość odpoczynku, zarówno w porze nocnej, jak i dziennej;
4. umożliwienie przygotowania i spożywania posiłków;
5. możliwość utrzymania higieny osobistej, a także czystości otoczenia;
6. stworzenie warunków do życia rodzinnego i towarzyskiego;
7. wykonywanie prac zarobkowych i domowych, nauka, hobby, rozrywki, zabawa;
8. przechowywanie odzieży i przedmiotów związanych z działalnością mieszkańców;
9. dostarczanie energii, wody, odprowadzenie nieczystości, zapewnienie łączności itp.;
10. dostarczanie wrażeń estetycznych, a także prezentacja gustów mieszkańców.

Niektóre z ww. potrzeb zaspokajane są częściowo poza mieszkaniem. Dotyczy to przede wszystkim czynności wymienionych w p. 7, ale także innych, jak np. spożywanie części posiłków poza mieszkaniem, korzystanie z usług zakładów pralniczych, czy też wspólnych pralni „domowych”. Dotyczy to jednak tylko części gospodarstw domowych lub tylko niektórych rozwiązań, odbiegających od istniejącego w Polsce modelu zaspokajania potrzeb (np. odrabianie lekcji przez dzieci w świetlicy szkolnej).

Określenie potrzeb poszczególnej rodziny może mieć charakter obiektywny lub subiektywny.

W sposób obiektywny potrzeby te określane są przez społecznie przyjęte i uznane normy, odpowiadające typowym postulatom, życzeniom i opiniom społecznym, a także obecnemu stanowi techniki. W szczególnym przypadku normy te mogą mieć postać sformalizowaną i występować jako obowiązujące lub zalecane przepisy.

Potrzeby określane subiektywnie to te określone przez samą jednostkę lub rodzinę. Tak określone potrzeby mogą być zarówno zbieżne z potrzebami określonymi w sposób obiektywny, jak też znacznie się od nich różnić.

Różnice te spowodowane są:

• różnicami dochodów i standardu życia poszczególnych gospodarstw domowych;
• różną pozycją mieszkania w hierarchii potrzeb poszczególnych osób i rodzin;
• różnym poziomem kultury mieszkaniowej w różnych regionach i środowiskach;
• różnicami w trybie życia, zainteresowaniach i in.

Na każdym stopniu rozwoju społeczno-gospodarczego kraju istnieje pewien stopień zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, który społeczeństwo uznaje za podstawowy. Stopień ten, który można nazwać standardem podstawowym, jest z jednej strony postulatem wysuwanym w stosunku do budownictwa i gospodarki komunalnej, z drugiej zaś pożądanym minimalnym stopniem zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych dla niemal każdej rodziny.

Tak pojęty standard podstawowy może być określony następująco (zgodnie z wyszczególnionymi wyżej funkcjami mieszkania):

1. a) odrębne mieszkanie dla każdej rodziny lub dla każdej osoby samotnej prowadzącej odrębne gospodarstwo domowe – wyjątkami są np. rodziny wielopokoleniowe, lub dobrowolne powiązania społeczno-ekonomiczne,
b) tzw. „własny kąt” dla każdej osoby (w gospodarstwach wieloosobowych);

2. a) ochrona od opadów – szczelny dach i ściany,
b) ochrona od niskich temperatur – odpowiednia izolacja termiczna ścian zewnętrznych, bezobsługowe lub wymagające niewielkiej obsługi urządzenia grzewcze,
c) ochrona od zbyt wysokich temperatur – izolacja termiczna, wentylacja (klimatyzacja w warunkach polskich traktowana jest jeszcze jako standard podwyższony),
d) oświetlenie i insolacja pomieszczeń – duże okna, właściwy kształt i proporcje pomieszczeń, czas bezpośredniego nasłonecznienia pomieszczeń mieszkalnych zgodny z przyjętymi normami, odpowiednie oświetlenie elektryczne pomieszczeń,
e) wilgotność pomieszczeń utrzymana w dopuszczalnych granicach – mieszkania w kondygnacjach nadziemnych, odpowiedni materiał ścian, wentylacja,
f) ochrona przed hałasem – izolacja akustyczna stropów i ścian, lokalizacja budynków z daleka od źródeł nadmiernego hałasu,
g) czystość powietrza – skuteczne wietrzenie lub wentylacja pomieszczeń, zwłaszcza kuchennych (także innych z instalacjami gazowymi, piecami/paleniskami), lokalizacja budynków z daleka od zewnętrznych źródeł zanieczyszczeń powietrza;

3. odrębne posłanie dla każdego mieszkańca, możliwość odizolowania się od pozostałych mieszkańców w porze dziennej (w przypadku choroby, zmęczenia itp.); (maksimum dwie osoby na izbę z uwzględnieniem płci i wieku);

4. a) wyodrębnione pomieszczenie (lub część pomieszczenia) przeznaczone do przygotowywania posiłków, wraz z wyposażeniem – „czysty” (elektryczny lub gazowy) trzon kuchenny, zlew lub zlewozmywak, stół do pracy,
b) miejsce przeznaczone do spożywania posiłków,
c) przestrzeń i sprzęty do przechowywania żywności (w tym lodówka),
d) miejsce do przechowywania nakryć stołowych i sprzętu kuchennego;

5. a) łazienka umożliwiająca mycie, jak i kąpiel w ciepłej wodzie,
b) przestrzeń i urządzenia do prania i suszenia (w budynkach nie posiadających wspólnej pralni czy suszarni),
c) miejsce do przechowywania sprzętów przeznaczonych do utrzymania porządku i czystości;

6. a) możliwość zgrupowania rodziny w jednym z pomieszczeń,
b) możliwość przyjęcia gości,
c) możliwość oglądania audycji telewizyjnych (z wystarczającej odległości);

7. a) miejsce i możliwość odseparowania się od pozostałych domowników dla pracy umysłowej lub nauki,
b) miejsce umożliwiające wykonanie szeregu prac domowych jak prasowanie, szycie, naprawa odzieży, naprawa sprzętu domowego i in.,
c) miejsce do zabawy dla dzieci,
d) miejsce dla czynnego wypoczynku – fotografia, film, majsterkowanie, plastyka i inne hobby, ew. także możliwość słuchania lub „uprawiania” muzyki;

8. a) przestrzeń niezbędna do przechowywania odzieży i obuwia, możliwość wydzielenia odzieży niesezonowej lub specjalnej,
b) przestrzeń niezbędna do przechowywania pościeli i bielizny pościelowej,
c) biblioteka, fonoteka/filmoteka, ew. przestrzeń na kolekcję,
d) przestrzeń na sprzęt elektroakustyczny, fotograficzny i filmowy, muzyczny i in.,
e) przestrzeń na sprzęt sportowy i turystyczny,
f) przestrzeń na zabawki (rodziny z dziećmi),
g) przestrzeń na sprzęt do prac domowych, narzędzia i in.;

9. a) instalacja elektryczna,
b) doprowadzenie wody (z możliwością jej podgrzania), ustęp spłukiwany, odprowadzenie ścieków z łazienki i kuchni,
c) system usuwania odpadów stałych, w budynkach wysokich - zsypy na śmiecie,
d) winda (w budynkach powyżej 4-ch kondygnacji, a także przeznaczonych dla osób starszych);

10. a) wystarczająco duże i o właściwych proporcjach pomieszczenia pozwalające na estetyczne urządzenie wnętrz,
b) odpowiednie materiały i jakość wykończenia budynków, a w szczególności wnętrz mieszkań,
c) odpowiednio dobrane i zestawione elementy wyposażenia,
d) elementy dekoracyjne.

Wymienione wyżej potrzeby zaspokajane są w różny sposób i w różnym okresie. Z inwestycyjnego punktu widzenia bardziej interesujący jest podział mniej szczegółowy i przebiegający w innej płaszczyźnie – podział na elementy wymagające inwestycji budowlanych i na pozostałe elementy wyposażenia.

Zgodnie z tym kryterium potrzeby mieszkaniowe można podzielić na:

1. potrzeby ilościowe wynikające z konieczności zapewnienia odrębnego mieszkania każdej rodzinie i każdej jednostce odrębnie gospodarującej;
2. potrzeby powierzchniowe wynikające z konieczności spełnienia przez mieszkanie wymagań określonych powyżej jako standard podstawowy;
3. potrzeby w zakresie wyposażenia technicznego mieszkań (w instalacje) odpowiadające standardowi podstawowemu (a możliwością doposażenia);
4. potrzeby w zakresie wyposażenia mieszkań w meble i sprzęt (zaspokajane indywidualnie i sukcesywnie przez mieszkańców).

W rozważaniach nt. polityki mieszkaniowej, a także przy projektowaniu i budowie mieszkań, należy ograniczyć się do trzech pierwszych grup potrzeb, które wymagają inwestycji (także remontów czy modernizacji). Grupa czwarta może być z tych rozważań wyłączona. Decyzje inwestycyjne winny jednak brać pod uwagę jeszcze inne elementy wpływające na standard mieszkania, jak np. cechy naturalne terenu, dostępność usług miejskich, walory architektoniczno-estetyczne otoczenia i inne.