Deficyt dostępu do kanalizacji na terenach wiejskich

Z danych Głównego Urzędu Statystycznego, przeanalizowanych przez ekspertów SGH, wynika, że w 2024 roku z kanalizacji korzystało 46,2 proc. mieszkańców terenów wiejskich. W miastach odsetek ten wynosił 91,2 proc. 

Choć dostępność infrastruktury systematycznie rośnie, tempo zmian nadal nie pozwala na szybkie wyrównanie dysproporcji. W 2004 roku do sieci kanalizacyjnej podłączonych było zaledwie 17,3 proc. mieszkańców wsi. Dziesięć lat później wskaźnik wzrósł do 37,3 proc., a w 2024 r. osiągnął 46,2 proc. 

Raport opracowano z inicjatywy Partnerstwa dla Rozwoju Infrastruktury Ściekowej na Obszarach Wiejskich. Jego prezentację zaplanowano podczas Kongresu Gmin Wiejskich, odbywającego się 25–26 listopada 2026 roku.

Może Cię zainteresuje: Dwa tygodnie na zgłoszenie nowego źródła ciepła do CEEB

Najtrudniej w lubelskim, mazowieckim i łódzkim

Dostęp do sieci kanalizacyjnej jest silnie zróżnicowany regionalnie. Najgorsza sytuacja występuje w województwie lubelskim, gdzie w 2024 roku z kanalizacji korzystało jedynie 24,7 proc. mieszkańców wsi. Niewiele lepsze wyniki odnotowano w województwie mazowieckim (27,2 proc.) oraz łódzkim (28,3 proc.). Znacznie lepiej rozwiniętą infrastrukturę mają obszary wiejskie województw zachodniopomorskiego (68,2 proc.), wielkopolskiego (62,1 proc.) i pomorskiego (60,4 proc.).

Jeszcze większe dysproporcje ujawnia analiza danych na poziomie powiatów. W powiecie janowskim w województwie lubelskim z kanalizacji korzystało zaledwie 3,7 proc. mieszkańców terenów wiejskich. W powiecie makowskim na Mazowszu wskaźnik wynosił 5,9 proc., natomiast w powiecie rawskim w województwie łódzkim - 7,4 proc.

Poniżej 10 proc. znalazły się powiaty wysokomazowiecki, kolneński i sejneński w województwie podlaskim, zawierciański w śląskim, a także lipski, brzeziński, płoński i sokołowski.

W 174 gminach mieszkańcy wsi nie mają dostępu do kanalizacji

Najbardziej niepokojące wyniki dotyczą poziomu gminnego. Spośród 2175 gmin wiejskich i miejsko-wiejskich objętych analizą w 174 jednostkach w 2024 roku żaden mieszkaniec obszarów wiejskich nie korzystał z sieci kanalizacyjnej.

Najwięcej takich gmin znajdowało się w województwach:

• mazowieckim - 52 gminy,
• lubelskim - 29 gmin,
• podlaskim - 22 gminy,
• łódzkim - 18 gmin.

Pod względem udziału gmin pozbawionych kanalizacji najtrudniejsza sytuacja występowała w województwie podlaskim. Stanowiły one 21 proc. analizowanych jednostek wiejskich i miejsko-wiejskich. Na Mazowszu odsetek ten wynosił 18,6 proc., a na Lubelszczyźnie 15 proc.

Problem dotyczy jednak znacznie większej liczby samorządów. W 359 gminach, czyli 16,5 proc. wszystkich analizowanych, z kanalizacji korzystało nie więcej niż 10 proc. mieszkańców terenów wiejskich. W kolejnych 288 jednostkach poziom dostępności mieścił się w przedziale od 10 do 20 proc. Oznacza to, że w 647 gminach dostęp do kanalizacji miało nie więcej niż 20 proc. mieszkańców obszarów wiejskich.

Ponad 2,1 mln szamb i ryzyko zanieczyszczenia środowiska

Niedostateczna rozbudowa sieci kanalizacyjnej oznacza konieczność korzystania z indywidualnych systemów odprowadzania i oczyszczania ścieków. Według danych GUS w 2024 roku w Polsce funkcjonowało ponad 477 tys. przydomowych oczyszczalni ścieków oraz ponad 2,1 mln zbiorników bezodpływowych, czyli szamb. 

Sama dostępność takich rozwiązań nie oznacza jednak, że ścieki są prawidłowo zagospodarowywane. Przywołane przez autorów opracowania raporty Najwyższej Izby Kontroli wskazują, że do oczyszczalni trafia zaledwie około 10-25 proc. ścieków pochodzących ze zbiorników bezodpływowych. Pozostała część może być zagospodarowywana niezgodnie z przepisami, co stwarza poważne zagrożenie dla środowiska.

Konsekwencją niekontrolowanego odprowadzania nieczystości może być zanieczyszczenie wód gruntowych, ujęć wody pitnej, rzek, jezior i innych cieków wodnych. Szczególnie narażone są obszary cenne przyrodniczo. Autorzy raportu zwracają uwagę, że zmiany w Prawie wodnym obowiązujące od lipca 2022 roku, związane między innymi z ewidencjonowaniem zbiorników bezodpływowych przez gminy, przyniosły dotychczas jedynie ograniczoną poprawę sytuacji.

Dlaczego rozbudowa kanalizacji na wsi postępuje tak wolno?

Eksperci SGH wskazują, że przyczyn utrzymującego się deficytu infrastrukturalnego jest kilka. Najważniejsze to wysokie koszty inwestycji, rozproszona zabudowa oraz lokalne uwarunkowania techniczne i terenowe. Budowa tradycyjnej sieci kanalizacyjnej w miejscowościach, w których gospodarstwa domowe są znacznie od siebie oddalone, wymaga dużych nakładów finansowych. Koszt infrastruktury przypadający na jednego mieszkańca jest w takich warunkach znacznie wyższy niż na terenach zurbanizowanych. Dla wielu niewielkich samorządów oznacza to konieczność wyboru między kosztowną rozbudową sieci a poszukiwaniem alternatywnych rozwiązań gospodarki ściekowej.

Przeczytaj także: Ceny gazu rosną

Potrzebny odrębny system finansowania inwestycji kanalizacyjnych

Autorzy raportu rekomendują stworzenie specjalnego mechanizmu finansowania gospodarki ściekowej na terenach wiejskich. Ich zdaniem obecne kryteria dostępu do programów inwestycyjnych powinny zostać lepiej dostosowane do specyfiki małych miejscowości o niskiej gęstości zaludnienia. Eksperci podkreślają też konieczność zróżnicowania stosowanych technologii.

W miejscowościach o zwartej zabudowie uzasadniona pozostaje rozbudowa zbiorczych systemów kanalizacyjnych. Tam natomiast, gdzie koszty budowy sieci byłyby nieproporcjonalnie wysokie, rozwiązaniem może być rozwój przydomowych oczyszczalni ścieków. Jednocześnie konieczne jest usprawnienie systemu kontroli zbiorników bezodpływowych oraz zapewnienie regularnego i prawidłowego odbioru nieczystości.

Wnioski z raportu SGH pokazują, że ograniczenie deficytu kanalizacyjnego na polskiej wsi wymaga nie tylko zwiększenia nakładów inwestycyjnych, ale również zmiany sposobu planowania gospodarki ściekowej. Bez rozwiązań uwzględniających lokalne warunki i możliwości finansowe samorządów różnica w dostępie do infrastruktury między miastami a obszarami wiejskimi może utrzymywać się przez kolejne lata.

Źródło: portalsamorzadowy.pl