Co blokuje spółdzielnie przed wspólną energią?

Badania Instytutu Badań Strukturalnych (IBS) wskazują, że to nie mieszkańcy są siłą napędową tych zmian, ale zwykle prezesi, zarządcy i menedżerowie lub osoby, którym zależy na długofalowych oszczędnościach lub bardziej nowoczesnym wizerunku spółdzielni. Inwestycje w odnawialne źródła energii są przede wszystkim sposobem na obniżenie rachunków. Motywy środowiskowe czy wspólnotowe pojawiają się znacznie rzadziej.

Mniejsze koszty czy wspólnotowość

Według ekspertów spółdzielnie mieszkaniowe działają na styku logiki ekonomicznej i logiki społecznej. Z jednej strony odpowiadają za efektywne zarządzanie budynkami i racjonalne gospodarowanie finansami. Z drugiej strony, utrzymują wspólnotowy charakter, który mógłby sprzyjać zaangażowaniu mieszkańców i oddolnym inicjatywom, również w kwestiach transformacji energetycznej.

Wspólnotowy charakter spółdzielni oznacza, że decyzje dotyczące inwestycji, także energetycznych, podejmowane są kolegialnie, a korzyści z nich powinny trafiać do wszystkich członków wspólnoty. Na tej podstawie można tworzyć tzw. wspólnoty energetyczne, w których mieszkańcy wspólnie planują, finansują i zarządzają rozwiązaniami w zakresie odnawialnych źródeł energii. Taki model zakłada aktywność i współodpowiedzialność mieszkańców, jednak potrzebuje przejrzystych zasad, narzędzi komunikacji oraz przestrzeni do partycypacji.

Może Cię zainteresuje: Pożar budynku mieszkalnego: jakie odszkodowanie?

Z badań IBS wynika jednak, że w praktyce dominuje podejście technokratyczne. Decyzje o inwestycjach w odnawialne źródła energii podejmowane są przede wszystkim na podstawie kalkulacji kosztów i opłacalności, bez szerokich konsultacji z mieszkańcami. Powoduje to, że spółdzielnie rzadko stają się przestrzenią budowania tzw. wspólnot energetycznych. Przykładowo, instalacja paneli fotowoltaicznych bywa postrzegana jako projekt realizowany przez zarząd, a nie współtworzony przez społeczność. Wyniki badań pokazują, że aż 40 proc. lokatorów wolałoby mieć własny panel na balkonie niż współdzielić instalację zamontowaną na dachu budynku.

Regulacje nie przystają do realiów

Rozwój prosumeryzmu jest dziś bardzo promowany w polityce energetycznej, ale regulacje nie przystają do realiów budownictwa wielorodzinnego. Przeniesienie modelu prosumenta indywidualnego, sprawdzającego się w domach jednorodzinnych, na grunt spółdzielni okazało się trudne i często nieskuteczne. W budynkach wielorodzinnych pojawiają się wątpliwości, kto formalnie jest właścicielem instalacji, kto odbiorcą energii i jak podzielić korzyści między wszystkich mieszkańców. Brak jest także klarownych i stabilnych ram prawnych, które dawałyby spółdzielniom pewność co do długofalowego rozwoju wspólnotowych inicjatyw prosumenckich.

Wiele zarządów rezygnuje z bardziej ambitnych projektów energetycznych, gdyż obawiają się ryzyka, nieopłacalności lub sporów z mieszkańcami. Produkcja energii dla siebie w praktyce ogranicza się do zasilania tylko części wspólnych (np. oświetlenia klatek schodowych lub windy), a nie indywidualnych mieszkań. Próby rozliczania energii na pojedynczych mieszkańców natykają się na bariery prawne i techniczne, takie, jak brak indywidualnych liczników lub brak spójnych umów z dostawcami energii elektrycznej.

Spółdzielnie potrzebują wsparcia przy transformacji energetycznej

W opinii ekspertów, transformacja energetyczna w budynkach wielorodzinnych nie powiedzie się bez zrozumienia ich specyfiki prawnej, technicznej, organizacyjnej i społecznej. Dziś polityka często zakłada, że wspólne działania mieszkańców pojawią się spontanicznie w odpowiedzi na zachęty finansowe. Jednak bez jednoczesnych inwestycji w lokalne mechanizmy partycypacyjne, wsparcie organizacyjne i budowanie zaufania wewnątrz wspólnot, wiele działań zakończy się połowicznym sukcesem lub spełznie na niczym.

Jeśli bloki mieszkalne mają stać się częścią zielonej transformacji, potrzeba więcej niż tylko technologii i funduszy. Niezbędne są stabilne rozwiązania prawne dostosowane do polskich realiów oraz jasne wskazówki organizacyjne, które można zastosować w strukturach spółdzielczych i wspólnotowych.

Samorządy katalizatorem zmian

Główną rolę w transformacji energetycznej w budynkach wielorodzinnych pełnią spółdzielnie, ale to samorządy lokalne są kluczowe jako pośrednicy, doradcy i organizatorzy procesu. Władze lokalne mają możliwość wspierania spółdzielni nie tylko finansowo, ale przede wszystkim organizacyjnie,  tworząc lokalne plany energetyczne i pomagając w pozyskiwaniu środków zewnętrznych. Samorząd może też inicjować lokalne fora współpracy, koordynować powstawanie wspólnych projektów z udziałem spółdzielni i ich mieszkańców.

Źródło: portalsamorzadowy.pl