Spółdzielnia a spółka – analiza wybranych różnic

W marcowym wydaniu miesięcznika „Administrator i Menedżer Nieruchomości” opublikowaliśmy wywiad z prof. Markiem Bryxem pt. „Budować – mieszkać – myśleć”, w którym użyłam sformułowania sugerującego, że spółdzielnie mieszkaniowe są jak spółki prawa handlowego. Notabene, spotkałam się z takimi opiniami również wśród spółdzielców. Sformułowanie to zostało jednak ostro oprotestowane przez jedną z naszych czytelniczek ze Śląska. Poprosiłam w związku z tym mecenasa Piotra Pałkę o analizę prawną różnic pomiędzy spółdzielnią a spółką prawa handlowego, by nie pozostawić już wątpliwości ani pola do dywagacji. Autorce listu do redakcji dziękuję za zwrócenie uwagi.

Sabina Augustynowicz

Zgodnie z ustawową definicją, zawartą w art. 1 ww. ustawy Prawo Spółdzielcze „Spółdzielnia jest dobrowolnym zrzeszeniem nieograniczonej liczby osób, o zmiennym składzie osobowych i zmiennym funduszu udziałowym, które w interesie swoich członków prowadzi wspólną działalność gospodarczą”. Spółdzielnia ma obowiązek prowadzić samodzielnie działalność gospodarczą, przy czym należy podkreślić, iż spółdzielnia nie może zaniechać jej realizacji, a ewentualna działalność oświatowa, czy też społeczno-kulturalna stanowi jej uboczną działalność. Ze wskazanego przepisu wprost wynika ustawowy obowiązek prowadzenia przez spółdzielnię działalności gospodarczej. Z przedmiotowego obowiązku wynika fakt, iż spółdzielnia mieszkaniowa jest podmiotem gospodarczym i w zakresie prowadzonej przez siebie działalności, ukierunkowanej na zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych swoich członków, winna być traktowana jak inni przedsiębiorcy (uchwała SN (7) z 6.12.1991 r.). 

Spółdzielnia prowadzi działalność na podstawie ustaw oraz zarejestrowanego statutu. W doktrynie dominuje pogląd o umownym charakterze prawnym statutu spółdzielni, oparty o orzecznictwo Sądu Najwyższego m.in.: wyrok SN z 30 września 2009 r. o sygn. V CKS 86/09 oraz wyrok SN z dnia 20 listopada 2002 r. o sygn. V CKN 1474/00. Zgodnie z niniejszym poglądem, postanowienia statutu spółdzielni nie stanowią źródła prawa – mają charakter umowny, oparty na woli zainteresowanych. W statucie strony układają treść stosunku prawnego według swojego uznania, jednak w zgodzie z właściwością stosunku prawnego, ustawy oraz zasadami współżycia społecznego.

Prawo spółdzielcze, w odróżnieniu do Kodeksu Spółek Handlowych, nie zawiera przepisu określającego stosunek przedmiotowej ustawy do Kodeksu cywilnego, co oznacza, iż w sprawach nie uregulowanych na gruncie prawa spółdzielczego stosuje się wprost przepisy Kodeksu cywilnego.

Mimo, iż zarówno spółki handlowe, jak i spółdzielnie, pozostają korporacyjnymi osobami prawnymi, w obecnie obowiązującym stanie prawnym, w stosunku do spółdzielni w kwestiach nieuregulowanych w przepisach z gruntu Prawa spółdzielczego tj. ustawie spółdzielczej oraz w odrębnych ustawach spółdzielczych, nie należy stosować przepisów Kodeksu Spółek Handlowych. Wynika to z faktu, iż co do zasady nie należy przenosić rozwiązań, które są charakterystyczne dla danych typów osób prawnych między różnymi typami korporacji.

Spółkę handlową może utworzyć nawet jedna osoba. Natomiast w przypadku spółdzielni, zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego liczba założycieli spółdzielni, której członkami mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i osoby prawne, nie może być mniejsza od 10 (uchwała SN z 17.01.1991 r., III CZP 77/90, OSNC 1991, nr 5–6, poz. 69). W uzasadnieniu wskazanego stanowiska Sąd Najwyższy opierał się na porównaniu treści art. 15 §1 Prawa spółdzielczego, który stanowi, że spółdzielnia musi liczyć co najmniej 10 członków, jeśli statut nie wymaga liczby większej oraz art. 15 §5 Prawa spółdzielczego zgodnie z którym spółdzielnia, której członkami w myśl statutu są wyłącznie osoby prawne musi liczyć co najmniej 3 członków. Porównanie wskazanych artykułów pozwoliło na jednoznaczne stwierdzenie, iż ustawowe minimum liczby członków wynosi 10 osób, przy czym dotyczy to zarówno spółdzielni, której członkami są osoby fizyczne, jak i spółdzielni, której członkami są osoby fizyczne i osoby prawne, a w przypadku gdyby członkami spółdzielni miały być wyłącznie osoby prawne ustawowe minimum liczby członków będzie wynosiło 3. Przedmiotowe stwierdzenia odnoszące się do minimalnej ustawowej liczby członków spółdzielni odnoszą się do minimalnej liczby założycieli i mają charakter bezwzględnie obowiązujący.

Prawo spółdzielcze charakteryzuje się powoływaniem organizacji do życia w sposób dobrowolny przez jej założycieli, swobodą należenia do organizacji oraz swobodą ułożenia stosunków organizacyjnych, wspólnego ogólnego celu organizacji przy ocenie z punktu widzenia jej członków, zależnością organizacyjną w relacji między członkiem spółdzielni a spółdzielnią oraz między jej różnymi ogniwami organizacyjnymi, przekazaniu spółdzielni jako całości funkcji regulowania w węższym lub w szerszym zakresie stosunków organizacyjnych, czyli tworzenia tzw. „norm korporacyjnych” oraz regulowaniu działalności korporacyjnej, a nawet jej wykonywaniu przez powołane do tego władze, przy wprowadzeniu zasad większości, a niekiedy również zasady jednomyślności lub ich połączenia. Wyżej wskazane cechy działalności spółdzielni mieszkaniowych odpowiadają cechom właściwym dla przepisów, dotyczących wszelkich typów organizacji korporacyjnych. Zrzeszając swoich członków spółdzielnia staje się zrzeszeniem, a współdziałający członkowie stanowią substrat osobowy spółdzielni. Kapitały wnoszone przez członków w postaci nakładu pracy, zobowiązań do wniesienia udziałów i wkładów rzeczywistych oraz środki wniesione do spółdzielni z niniejszego tytułu, a także te nabyte zgodnie z celem zrzeszających osób pochodzące od osób trzecich stanowią substrat majątkowy spółdzielni.

Spółdzielnia jako zrzeszenie ma otwarty charakter, co oznacza, iż zarówno jej skład osobowy, jak i fundusz udziałowy pozostają zmienne. Zmienność funduszu udziałowego przejawia się w różnych aspektach m.in. ze względu na fakt, iż każdy członek spółdzielni ma obowiązek wniesienia zadeklarowanych udziałów zgodnie z postanowieniami statutu danej spółdzielni, ponadto w trakcie trwania członkostwa członkowi przysługuje prawo zadeklarowania w formie pisemnej „dalszych udziałów” (art. 16 §2 Prawa spółdzielczego) oraz żądać ich wypłaty, ponadto po ustaleniu członkostwa spółdzielnia ma obowiązek wypłacić członkowi udziały. Zmienny skład osobowy i zmienny fundusz udziałowy, będące cechami spółdzielni, odróżniają ją od spółek kapitałowych, w których co do zasady kapitał zakładowy i akcyjny pozostają stałe. W spółkach kapitałowych zmiany substratu osobowego są konsekwencją zbycia udziałów lub akcji, natomiast członkostwo w spółdzielni jako prawo o charakterze niemajątkowym jest niezbywalne.

W oparciu o art. 18 §1 Prawa spółdzielczego prawa oraz obowiązki wynikające z członkostwa w spółdzielni pozostają równe względem wszystkich członków, z tej reguły wynika również określona w art. 36 §2 Prawa spółdzielczego zasada stanowiąca, iż na jednego członka przypada jeden głos. W porównaniu do zasad dotyczących spółek handlowych w spółdzielni bez znaczenia co do zasady pozostaje zaangażowanie kapitałowe tj. ilość wniesionych udziałów. Natomiast w spółkach kapitałowych pozycja udziałowca spółki jest określana na podstawie zasady proporcjonalności, gdzie wspólnikowi przysługuje tyle praw, ile wynosi jego udział w kapitale zakładowym. Przy czym w odróżnieniu od spółek prawa handlowego spółdzielnie mieszkaniowe nie posiadają kapitału zakładowego.

Należy wskazać na ważną cechę korporacji jaką jest jej tworzenie dla osiągnięcia określonego celu. W przypadku spółdzielni cel jako prowadzenie wspólnej działalności gospodarczej w interesie swoich członków, będący jednym z wyznaczników spółdzielczego charakteru tej korporacji, został określony w art. 1 §1 Prawa Spółdzielczego. Natomiast spółki prawa handlowego, będące prawną formą współdziałania co najmniej dwóch podmiotów, powstają w celu zarobkowym.

dr Piotr Pałka radca prawny i wspólnik DERC PAŁKA Kancelaria Radców Prawnych