Coraz więcej samowolek budowlanych do rozbiórki

Z danych Głównego Urzędu Nadzoru Budowlanego (GUNB) wynika, że liczba nakazów rozbiórki wzrosła o 42 proc. rok do roku. Spośród 269 przypadków aż 202 dotyczyły inwestycji realizowanych bez wymaganego pozwolenia lub zgłoszenia, a 67 - prowadzonych niezgodnie z zatwierdzonym projektem. Oznacza to wzrost odpowiednio o ok. 32 proc. i aż 86 proc.

Większa skuteczność wykrywania samowoli

Eksperci zauważają, że ponad dwadzieścia lat temu rocznie wykrywano więcej niż tysiąc samowoli. Obecny wzrost nie wynika przy tym z dekoniunktury w budownictwie, lecz raczej z większej skuteczności wykrywania naruszeń oraz zmian systemowych. Oficjalne statystyki nie oddają jednak pełnej skali zjawiska. Budynków stawianych bez pozwolenia lub zgłoszenia zawsze było więcej, niż wynika to z danych. Są regiony w Polsce, w których mówi się nawet, że tam Prawo budowlane się nie przyjęło. Nadzór budowlany często nie dowiaduje się o samowolach, jeśli inwestor nie wejdzie w konflikt z sąsiadami.

Procedury najczęściej są uruchamiane właśnie przez zgłoszenia od osób trzecich. Kończą się albo nakazem rozbiórki, albo legalizacją budynku. Co ważne, decyzje o rozbiórce rzadko dotyczą obiektów już ukończonych. Interwencje nadzoru najczęściej następują na etapie budowy, gdy możliwe jest jeszcze zatrzymanie inwestycji. Jednocześnie obowiązujące przepisy dopuszczają legalizację samowoli, co sprawia, że wielu inwestorów decyduje się na „uregulowanie” sytuacji zamiast ponoszenia strat.

W 2025 roku procedurę legalizacyjną pomyślnie zakończyło 660 budynków mieszkalnych, w tym 628 domów jednorodzinnych i 32 wielorodzinne. O ile liczba legalizacji domów jednorodzinnych spadła o 9 proc., to w przypadku budynków wielorodzinnych nastąpił niemal trzykrotny wzrost. Liczba legalizacji nadal należy do najwyższych w historii i znacząco przewyższa liczbę nakazów rozbiórki.

Może Cię zainteresuje: Kary za nieuczciwe praktyki w branży fotowoltaiki

Uproszczona ścieżka legalizacji samowoli budowlanych

Według statystyk skala „domykania” nielegalnych inwestycji sprzed lat rośnie. Warto pamiętać, że w styczniu 2026 roku weszły w życie nowe przepisy rozszerzające uproszczone postępowanie legalizacyjne. W tym przypadku nie ma opłaty legalizacyjnej, która w przypadku domu jednorodzinnego wynosi 50 tys. zł. Dodatkowo dla nadzoru budowlanego nie ma znaczenia przeznaczenie terenu. Liczy się to, czy budynek nadaje się do użytkowania oraz nie stwarza zagrożenia dla zdrowia i życia przebywających w nim ludzi.

Wcześniej uproszczone postępowanie legalizacyjne obejmowało samowole, których nadzorowi budowlanemu nie udało się wykryć przez 20 lat od zakończenia budowy. Obecnie wymagany okres „przedawnienia” samowoli wynosi 10 lat. Uproszczona ścieżka została rozszerzona na przypadki istotnych odstępstw od projektu, które wcześniej nie podlegały legalizacji.

W przypadku dużych odstępstw od projektu inwestor otrzymuje najpierw ostrzeżenie i możliwość doprowadzenia budowy do zgodności z dokumentacją, bez przerywania prac i bez natychmiastowego wszczynania postępowania administracyjnego.

Źródło: portalsamorzadowy.pl